Har hafta bitta iqtisodiy maqola — ingliz tilidan o'zbek tiliga tarjima qilinib joylanadi. Asl manba har doim ko'rsatiladi.
Ocharchilik — oziq-ovqat yetishmasligidan bo'ladi, deb o'ylaymiz. Amartya Sen esa kutilmagan haqiqatni ko'rsatdi: ko'pincha ocharchilik vaqtida ham mamlakatda yetarlicha oziq-ovqat bo'ladi. Muammo — ba'zi odamlarning uni sotib olish yoki qo'lga kiritish huquqi yo'qolishida.
O'qish → 1-noyabr 2026Odamlar nega jinoyat qiladi? Ko'pchilik "ular boshqacha, yomon odamlar" deb o'ylaydi. 1968-yilda Gary Becker boshqacha javob berdi: jinoyatchi ham oddiy odam kabi foyda va xarajatni tortadi. Bu g'oya jinoyatga qarshi kurash siyosatini tubdan o'zgartirdi.
O'qish → 25-oktabr 2026Nega ba'zi davlatlar boyib ketadi, boshqalari esa kambag'al qoladi? 1956-yilda Robert Solow bu savolga aniq javob berdi: faqat ko'proq zavod qurish bilan abadiy o'sib bo'lmaydi — haqiqiy o'sishning manbai texnologiya va bilim. Bu g'oya iqtisodiy o'sish haqidagi butun fikrlashni o'zgartirdi.
O'qish → 18-oktabr 2026Ba'zan har bir odam o'zi uchun eng aqlli qarorni qabul qiladi — natija esa hamma uchun yomon bo'ladi. 1950-yilda 21 yoshli Jon Nash bu holatni matematik aniqlab berdi. Uning "muvozanat" tushunchasi iqtisodiyot, siyosat va hatto biologiyani tushunishning kalitiga aylandi.
O'qish → 11-oktabr 2026"Tuxumni bitta savatga solma" — buni hamma biladi. Ammo nega aynan shunday qilish kerakligini, va qancha savatga bo'lish kerakligini 1952-yilda yosh talaba Garri Markowitz matematik isbotlab berdi. Uning kashfiyoti butun zamonaviy investitsiyaning poydevoriga aylandi.
O'qish → 4-oktabr 2026Tasavvur qiling: bank mutlaqo sog'lom, puli joyida. Ammo bir mish-mish tarqaladi, odamlar omonatini olishga yuguradi va bank bir kunda qulaydi. Nega? 1983-yilda Diamond va Dybvig buni aniq tushuntirdi: bankning kuchi ham, zaifligi ham bitta joyda — qisqa omonatni uzoq kreditga aylantirishida.
O'qish → 27-sentabr 2026BepulBir shahar butunlay ikkiga bo'linib ketgan bo'lsa, demak odamlar bir-birini yomon ko'radi deb o'ylaymiz. Thomas Schelling buni rad etdi: hatto hech kim ajralishni istamasa ham, har kimning arzimas kichik afzalligi qo'shilib, butun shaharni keskin ikkiga bo'lib yuborishi mumkin.
O'qish → 20-sentabr 2026BepulYangi ish qidirganingizda kim ko'proq yordam beradi — har kuni ko'rishadigan yaqin do'stlaringizmi yoki yiliga bir marta uchraydigan tanishlaringizmi? Mantiqan yaqin do'st deysiz. Ammo 1973-yilda Mark Granovetter buning teskarisini isbotladi: aynan uzoq, "zaif" tanishlar bizga eng qimmatli yangi imkoniyatlarni olib keladi.
O'qish → 13-sentabr 2026Har kuni biz noaniqlik sharoitida minglab baho beramiz. Miya ehtimollarni hisoblamaydi — u tezkor 'yorliqlar', ya'ni evristikalardan foydalanadi. Tversky va Kahneman ushbu yorliqlar ko'pincha foydali bo'lsa-da, ba'zan hammamizni bir xil tarzda yanglishtirishini ko'rsatdi.
O'qish → 6-sentabr 2026Iqtisodiyot uzoq vaqt insonni mukammal hisoblovchi deb faraz qilgan: u barcha variantlarni ko'rib, eng yaxshisini tanlaydi. Herbert Simon buni haqiqatga zid dedi: bizning vaqtimiz, ma'lumotimiz va aqlimiz cheklangan. Shuning uchun biz eng yaxshisini emas, birinchi 'yetarlicha yaxshi' variantni tanlaymiz.
O'qish → 30-avgust 2026Zavod tutuni qo'shni bog'ni buzsa, kim aybdor va kim to'lashi kerak? Ko'pchilik 'zavodga soliq solinsin' deydi. 1960-yilda Ronald Coase kutilmagan javob berdi: agar mulk huquqi aniq bo'lsa va kelishish arzon bo'lsa, tomonlarning o'zi eng samarali yechimga keladi, kim to'lashidan qat'i nazar.
O'qish → 23-avgust 2026Hardin umumiy resurs muqarrar xarob bo'ladi, uni faqat davlat yoki xususiy mulk qutqaradi degan edi. Elinor Ostrom buni rad etdi: dunyo bo'ylab jamoalar asrlar davomida umumiy yaylov, suv va o'rmonni o'zlari oqilona boshqarib kelgan. Shu ish uchun u 2009-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel olgan birinchi ayol bo'ldi.
O'qish → 16-avgust 2026Hammaga ochiq umumiy yaylov bor. Har bir cho'pon o'z podasiga yana bitta mol qo'shsa, foyda unga, zarar esa hammaga bo'linadi. Shuning uchun har kim molini ko'paytiraveradi va oxir-oqibat yaylov butunlay xarob bo'ladi. 1968-yilda Hardin shu oddiy misolda insoniyatning eng og'ir muammolaridan birini ko'rsatib berdi.
O'qish → 9-avgust 2026Ishlatilgan avtomobil bozorida sotuvchi mashinaning barcha nuqsonini biladi, xaridor esa bilmaydi. Shu bir tomonlama bilim butun bozorni buzishi mumkin: yaxshi tovar asta-sekin yo'qoladi, faqat yomoni qoladi. 1970-yilda Akerlof buni ko'rsatib berdi va bu ish uchun Nobel mukofotini oldi.
O'qish → 2-avgust 2026Sizga o'yin taklif qilishadi: tanga tashlaymiz, pushti kelsa 150 ming so'm yutasiz, yozuv kelsa 100 ming so'm yutqazasiz. Ko'pchilik rad etadi. Nega? 1979-yilda Kahneman va Tverskiy buni tushuntirdi va iqtisodiyotni tubdan o'zgartirdi: inson sovuqqon hisoblovchi emas, uni yo'qotish qo'rquvi boshqaradi.
O'qish → 26-iyul 2026Nega ish beruvchilar diplom talab qiladi — hatto ishning o'zi diplomsiz ham bajarilsa? 1973-yilda iqtisodchi Maykl Spens buni tushuntirdi: ba'zan ta'lim yangi bilim bergani uchun emas, balki insonning qobiliyatini ish beruvchiga «ko'rsatib bergani» uchun qadrlanadi.
O'qish → 19-iyul 2026Oddiy odam hokimiyat buyrug'i ostida boshqa insonga qanchalik zarar yetkaza oladi? Milgramning mashhur tajribasi bu savolga kutilmagan javob berdi: ishtirokchilarning 65 foizi eng oxirgi bosqichgacha itoat qildi.
O'qish →
Geschaft