Tuxumni bitta savatga solma — ilmiy isboti: Markowitzning portfel nazariyasi

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

"Tuxumni bitta savatga solma" degan maqolni hamma biladi: butun pulingni bitta ishga tikma, chunki o'sha ish barbod bo'lsa, hammasini yo'qotasan. Oddiy donolik. Ammo 1952-yilda yosh amerikalik talaba Garri Markowitz shu oddiy maqolni matematik tilga ko'chirdi va undan ajablanarli, chuqur xulosalar chiqardi. Shu qisqa maqola bilan u zamonaviy moliyaning yo'nalishini o'zgartirib yubordi.

Faqat daromad emas, xavf ham muhim

Markowitzgacha ko'pchilik oddiy o'ylardi: eng ko'p daromad keltiradigan aktivga pul qo'y. Markowitz bunga e'tiroz bildirdi. Investor faqat kutilayotgan daromadni emas, balki o'sha daromadning noaniqligini — ya'ni xavfni ham hisobga oladi. Ikki variant bir xil o'rtacha daromad bersa-yu, biri barqaror, ikkinchisi juda tebranuvchan bo'lsa, aqlli odam barqarorini tanlaydi.

Demak har bir investitsiyaning ikki yuzi bor: kutilayotgan daromad va xavf (tebranish). Yaxshi qaror — shu ikkisini birga o'lchab chiqarilgan qaror.

Portfelning xavfi — qismlar yig'indisi emas

Mana eng muhim va kutilmagan g'oya. Agar bir nechta aktivni birga ushlasangiz (buni "portfel" deyiladi), uning umumiy xavfi shunchaki har bir aktiv xavfining o'rtachasi emas. U yana bir narsaga bog'liq: aktivlar bir-biriga nisbatan qanday harakatlanishiga.

Agar ikki aktiv doim birga ko'tarilib, birga tushsa — ularni birlashtirishdan xavf kamaymaydi. Ammo biri tushganda ikkinchisi ko'tarilsa yoki ular bir-biriga bog'liq bo'lmasa — birining zarari ikkinchisining foydasi bilan qoplanadi va portfelning umumiy tebranishi kamayadi.

Diversifikatsiyaning siri

Shu yerdan Markowitzning bosh xulosasi chiqadi: to'g'ri diversifikatsiya — bu shunchaki "ko'p narsaga bo'lish" emas, balki bir-biriga bog'liq bo'lmagan narsalarga bo'lishdir. Masalan, bitta tarmoqdagi o'nta kompaniya aksiyasini olish kam yordam beradi — ular baribir birga ko'tarilib tushadi. Butunlay boshqa tarmoq yoki boshqa turdagi aktivga bo'lish esa xavfni rostdan kamaytiradi.

Eng hayratlanarlisi shu: alohida qaraganda xavfli bo'lgan aktivlardan ham, agar ular birga harakatlanmasa, nisbatan xavfsiz portfel yig'ish mumkin. Ya'ni muhimi — alohida aktivning xavfi emas, balki uning butun portfelga qo'shadigan xavfi.

Samarali chegara

Markowitz ko'rsatdiki, har bir xavf darajasi uchun eng ko'p daromad beradigan "eng yaxshi" portfel mavjud. Shunday eng yaxshi portfellar to'plamini u samarali chegara deb atadi. Aqlli investor doim shu chegaradagi portfellardan birini tanlashi kerak — chunki undan pastdagi har qanday tanlov bir xil xavfga kamroq daromad, yoki bir xil daromadga ko'proq xavf beradi. Qaysi birini tanlash esa investorning xavfga munosabatiga bog'liq.

Hayotda qanday ishlaydi

Markowitzning mantiqi kundalik moliyaviy qarorlarda ham aniq ko'rinadi:

• Jamg'armani faqat bitta valyutada emas (masalan, so'm va dollarga bo'lib) saqlash — biri tushsa, ikkinchisi qoplaydi.
• Pulni turli joyga bo'lish: depozit, ko'chmas mulk, biznes ulushi — ular bir vaqtda bir tomonga ketmaydi.
• Aksiya sotib olganda bitta kompaniyaga emas, turli tarmoqlarga bo'lish.
• Hatto martaba ham: faqat bitta ko'nikmaga emas, bir nechta foydali ko'nikmaga ega bo'lish — bir soha pasaysa, boshqasi ushlab turadi.

Hamma holatda bitta mantiq: bir-biriga bog'liq bo'lmagan narsalarga bo'lish umumiy xavfni kamaytiradi — ko'pincha daromaddan voz kechmasdan.

Nega bu muhim

Markowitzning ishi "zamonaviy portfel nazariyasi" degan butun yo'nalishni boshlab berdi va bugungi fond boshqaruvi, pensiya jamg'armalari hamda investitsiya maslahatining asosiga aylandi. U daromad va xavfni birga o'lchashni, diversifikatsiyani esa ilmiy asosga qo'yishni o'rgatdi. Garri Markowitz bu ishi uchun 1990-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Eslatma: ushbu maqola Garri Markowitzning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish