GeschaftHamma o'ziga yaxshi qiladi, natija yomon: Nash muvozanati
Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.
Ikki do'kon yonma-yon turibdi. Biri narxni tushirsa, mijozlarni o'ziga tortadi — shuning uchun tushiradi. Ammo ikkinchisi ham xuddi shunday o'ylaydi va u ham tushiradi. Oxirida ikkalasi ham narxni tushirgan, mijozlar esa deyarli o'zgarmagan — faqat ikkala do'kon kamroq foyda ko'radi. Hech kim ahmoq emas; har biri o'zi uchun to'g'ri qaror qildi. Mana shu vaziyat — har kimning oqilona tanlovi jamoaviy yomon natijaga olib kelishi — 1950-yilda yosh matematik Jon Nash yechgan jumboqning yuragi.
O'yin nazariyasi nima
Nashning ishi o'yin nazariyasiga tegishli. Bu — bir necha tomonning qarori bir-biriga bog'liq bo'lgan har qanday vaziyatni o'rganadigan fan. "O'yin" bu yerda shaxmat yoki futbol emas, balki natijangiz faqat sizga emas, boshqalarning tanloviga ham bog'liq bo'lgan istalgan holat: savdo, raqobat, muzokara, hatto transport.
Bunday vaziyatning qiyinligi shundaki, siz eng yaxshi qarorni tanlashdan oldin boshqalar nima qilishini o'ylashingiz kerak — ular esa ayni paytda siz nima qilishingizni o'ylaydi.
Nash muvozanati: hech kim yolg'iz o'zi yutolmaydi
Nashning asosiy g'oyasi oddiy, ammo chuqur. Muvozanat — bu shunday holatki, unda har bir ishtirokchi boshqalarning tanlovini hisobga olib, o'zi uchun eng yaxshi javobni bergan bo'ladi. Natijada hech kim o'z tanlovini yolg'iz o'zgartirib, ahvolini yaxshilay olmaydi. Agar siz bitta o'zingiz boshqa yo'l tutsangiz, faqat yutqazasiz — shuning uchun hamma o'z joyida qoladi.
Muhimi: muvozanat "eng yaxshi natija" degani emas. U shunchaki barqaror holat — hech kim undan bir tomonlama chiqib ketishni xohlamaydigan nuqta. Ko'pincha u hamma uchun noqulay bo'lishi ham mumkin.
Klassik misol: mahbus dilemmasi
Buni eng mashhur misol — "mahbus dilemmasi" yaxshi ko'rsatadi. Ikki sherik jinoyatchi alohida so'roq qilinadi. Agar ikkalasi ham jim tursa, ikkalasiga ham kam jazo tegadi. Agar biri sherigini sotsa, o'zi ozod bo'ladi, sherigi esa og'ir jazo oladi. Agar ikkalasi ham bir-birini sotsa — ikkalasiga ham o'rtacha og'ir jazo.
Har bir mahbus o'ylaydi: "Sherigim jim tursa ham, sotsa ham — menga sotish foydaliroq." Shuning uchun ikkalasi ham sotadi. Natijada ikkalasi ham og'ir jazo oladi — holbuki, ikkalasi jim tursa, ancha yengil qutulardi. Mana shu — Nash muvozanati: barqaror, ammo ikkalasi uchun ham yomon. Sabab oddiy: bir-biriga ishonib, kelishib harakat qila olmaydilar.
Har o'yinda muvozanat bor
Nashning matematik hissasi shuki, u har qanday cheklangan o'yinda kamida bitta bunday muvozanat nuqtasi mavjudligini isbotladi (ba'zan tomonlar aralash, ya'ni ehtimolli strategiyalar ishlatganda). Bu isbot o'yin nazariyasini mustahkam poydevorga qo'ydi — endi har qanday raqobat yoki ziddiyatni tahlil qilib, uning barqaror natijasini oldindan aytish mumkin bo'ldi.
Hayotda qanday ko'rinadi
Nash muvozanati atrofimizda juda ko'p:
- Narx urushi: raqib do'konlar navbatma-navbat narx tushiradi, oxirida hammasi kam foyda ko'radi.
- Tirbandlik: har kim o'z mashinasida eng tez yo'lni tanlaydi, natijada o'sha yo'l tiqilib qoladi.
- Qurollanish poygasi: har bir davlat "xavfsiz bo'lish uchun" qurol ko'paytiradi, natijada hamma ko'proq xarajat qiladi, xavfsizlik esa oshmaydi.
- Imtihonda ko'chirish: agar hamma ko'chirsa, halol o'qigan zarar ko'radi — shuning uchun hamma ko'chirishga moyil bo'ladi.
Hamma holatda bir mantiq: har kim o'ziga eng foydalisini tanlaydi, lekin yig'indi natija hamma uchun yomon. Undan chiqishning yagona yo'li — tashqi qoida, kelishuv yoki ishonch.
Nega bu muhim
Nash muvozanati zamonaviy iqtisodiyot, siyosatshunoslik va hatto evolyutsion biologiyaning asosiy vositasiga aylandi. U raqobat, muzokara, auksion va jamoaviy harakatni tushunishga yordam beradi hamda nega ba'zan oqilona odamlar yomon natijaga qamalib qolishini tushuntiradi. Jon Nash bu kashfiyoti uchun 1994-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi. (Uning hayoti "Aqlli aql" ("A Beautiful Mind") filmida tasvirlangan.)
Eslatma: ushbu maqola Jon Nashning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.