Ocharchilik nondan emas, huquqdan boshlanadi: Amartya Sen

Asl ilmiy asar asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

1943-yilda Bengaliyada dahshatli ocharchilik yuz berdi — uch millionga yaqin odam ochlikdan halok bo'ldi. O'sha paytda yosh bola bo'lgan Amartya Sen buni o'z ko'zi bilan ko'rdi. Ammo yillar o'tib, iqtisodchi sifatida ma'lumotlarni tahlil qilganda, u hayratlanarli narsani aniqladi: o'sha yili Bengaliyada oziq-ovqat yetarli edi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, hosil hatto oldingi yillardan ham yomon emasdi. Unda nega odamlar ochlikdan o'ldi?

Eski qarash: ovqat kam, shuning uchun ochlik

An'anaviy tushuncha oddiy edi: ocharchilik — oziq-ovqat umumiy miqdorining keskin kamayishi. Qurg'oqchilik yoki hosilsizlik bo'ladi, ovqat yetishmaydi, odamlar och qoladi. Bu mantiqan to'g'riday ko'rinadi.

Sen bu qarashni ko'plab ocharchiliklarning haqiqiy ma'lumotlari bilan tekshirdi — Bengaliya, Efiopiya, Bangladesh, Sahel. Natija bir xil edi: aksariyat hollarda ocharchilik vaqtida mamlakatda yoki hududda umumiy oziq-ovqat miqdori halokatli darajada kamaymagan. Ovqat bor edi — lekin ma'lum odamlar unga yeta olmasdi.

Sen g'oyasi: "huquq" (entitlement)

Sen muammoni boshqa tomondan ko'rsatdi. Muhimi — mamlakatda qancha ovqat borligi emas, balki har bir odamning o'sha ovqatga qanday qonuniy yo'l bilan ega bo'la olishi. U buni "huquq" (entitlement) deb atadi: inson o'z mehnati, daromadi, yeri yoki mol-mulki orqali nimaga ega bo'la oladi.

Oddiy ishchini olaylik. Uning ovqatga "huquqi" — ishlab topgan puliga non sotib olish qobiliyati. Agar nonning narxi keskin oshsa yoki uning ishi yo'qolsa, yoki maoshi o'sha nonga yetmay qolsa — do'konlar non bilan to'la bo'lsa ham, u och qoladi. Ovqat bor, lekin uni olish huquqi yo'qolgan.

Bengaliya misoli

1943-yilgi Bengaliyada aynan shunday bo'ldi. Urush davri edi, narxlar keskin oshdi. Shaharlarda ish va pul bor odamlar ovqat sotib olaverdi. Qishloqdagi kunbay ishchilar, baliqchilar, hunarmandlar esa boshqa ahvolda qoldi: ularning daromadi oshgan narxga yetmay qoldi. Ovqat bozorda bor edi, lekin ularning uni sotib olish "huquqi" qulab tushdi — va aynan shu toifa odamlar ochlikdan o'ldi.

Ya'ni ocharchilik hammaga barobar kelmaydi. U jamiyatdagi ma'lum guruhlarni — eng kam himoyalangan, daromadi beqaror odamlarni — tanlab uradi. Bu tabiiy ofat emas, ko'proq ijtimoiy va iqtisodiy jarayon.

Demokratiya va ocharchilik

Sen yana bir kuchli xulosa chiqardi: mustaqil matbuot va demokratiya mavjud mamlakatda hech qachon katta ocharchilik yuz bermagan. Sababi oddiy — erkin saylovlar va erkin gazetalar bor joyda hukumat muammoni yashira olmaydi va unga javob berishga majbur bo'ladi. Ocharchilik ko'pincha ovqat yetishmasligidan emas, hukumatning e'tiborsizligi yoki ma'lumot yo'qligidan avj oladi.

Bu g'oya ocharchilikka qarashni butunlay o'zgartirdi: u endi faqat qishloq xo'jaligi yoki ob-havo masalasi emas, balki huquq, siyosat va boshqaruv masalasi hamdir.

Nega bu muhim

• Ocharchilikka qarshi kurash faqat ovqat yetkazish emas — odamlarning daromadi va ish bilan ta'minlanishini saqlash ham muhim.
• Inqiroz paytida eng kam himoyalangan guruhlarni (kunbay ishchilar, nogironlar, keksalar) qo'llab-quvvatlash hal qiluvchi ahamiyatga ega.
• Erkin matbuot va hisobdor hukumat — ocharchilikning eng kuchli oldini olish vositasi.
• Qashshoqlikni faqat umumiy boylik bilan emas, odamlarning real imkoniyatlari bilan o'lchash kerak.

Sen keyinchalik bu fikrni kengaytirib, rivojlanishni boylik emas, balki insonning real erkinliklari va imkoniyatlari bilan o'lchash kerak degan g'oyani ishlab chiqdi — bu bugungi "inson taraqqiyoti" tushunchasining asosi bo'ldi.

Amartya Sen farovonlik iqtisodiyoti va qashshoqlik tahliliga qo'shgan hissasi uchun 1998-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Eslatma: ushbu maqola Amartya Senning asl asari asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish