Ifloslanishni kim to'laydi? Coase teoremasi

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Bir zavod tutun chiqaradi va yonidagi dehqonning hosiliga zarar yetkazadi. Kim aybdor? Odatiy javob oddiy: zavod aybdor, uni jazolab, soliq solish kerak. Ronald Coase esa bu muammoga butunlay yangicha qaradi.

Zarar ikki tomonlama

Coasening birinchi g'oyasi ajablanarli: zararni faqat bir tomon keltiradi deyish noto'g'ri. Zavod tutun chiqaradi, ha, lekin zarar aynan dehqon o'sha yerda ekin ekkani uchun ham yuzaga keladi. Ikkalasi ham bitta cheklangan resurs (toza havo) uchun raqobatlashadi. Shuning uchun savol 'kimni jazolash' emas, balki 'umumiy zararni qanday eng kam qilish' bo'lishi kerak.

Coase teoremasi

Coasening asosiy xulosasi shunday: agar mulk huquqi aniq belgilangan bo'lsa va tomonlar o'zaro arzon kelisha olsa, ular eng samarali natijaga o'zlari erishadi, huquq dastlab kimga berilganidan qat'i nazar. Masalan, toza havoga huquq dehqonniki bo'lsa, zavod unga to'lab tutunini kamaytiradi; agar huquq zavodniki bo'lsa, dehqon zavodga to'lab uni tozalashga undaydi. Ikkala holda ham natija bir xil, resurs eng qadrli ishga yo'naltiriladi.

Ammo hayotda kelishish qimmat

Coase sodda dunyoni tasvirlayotgani yo'q edi. Uning asl gapi aksincha: haqiqiy hayotda kelishish ko'pincha qimmat, tomonlar ko'p, muzokara murakkab, ishonch yo'q. Aynan shu 'bitim xarajatlari' katta bo'lganda, huquq dastlab kimga berilishi va qonun qanday tuzilishi juda muhim bo'ladi. Shuning uchun qonun huquqlarni umumiy zararni kamaytiradigan tomonga berishi kerak.

Nega bu muhim

Coasening ishi iqtisodiyot va huquqni bir-biriga bog'ladi va 'huquq iqtisodiyoti' degan yo'nalishni tug'dirdi. Bugun ifloslanish, shovqin va resurslardan foydalanish bo'yicha qonunlar aynan shu mantiqqa tayanadi: muammoni jazo bilan emas, to'g'ri mulk huquqi va rag'bat bilan hal qilish. Ronald Coase 1991-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotini oldi.

Eslatma: ushbu maqola Ronald Coasening asl ilmiy ishi asosida, uning g'oyalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish