Kichik afzallik, katta ajralish: Schellingning segregatsiya modeli

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Bir shaharga qarang: bir mahallada bir toifa odamlar, boshqasida butunlay boshqasi yashaydi — go'yo ko'rinmas devor ajratib qo'ygandek. Odatiy xulosa oddiy: demak, bu odamlar bir-birini yoqtirmaydi, ochiq yoki yashirin adovat bor. Iqtisodchi Thomas Schelling 1971-yilda shu xulosaga shubha bilan qaradi va hayratlanarli narsani ko'rsatdi: bunday ajralish hech qanday nafrat bo'lmasa ham, o'z-o'zidan kelib chiqishi mumkin.

Oddiy o'yin: shashka taxtasidagi shahar

Schelling murakkab formulalarsiz, oddiy taxta va tangalar bilan tajriba qildi. Tasavvur qiling, shashka taxtasi — bu shahar, har bir katak — bir uy. Unga ikki xil tanga joylashtiramiz, masalan mis va kumush — bu ikki turdagi aholi. Har bir tanga o'z atrofidagi qo'shnilariga qaraydi.

Eng muhim shart: talab juda kamtarona

Endi qoida qo'yamiz. Har bir odam bag'rikeng — u aralash mahallada yashashga tayyor. U faqat bitta kichik narsani xohlaydi: qo'shnilarining kamida uchdan biri o'ziga o'xshash bo'lsin. Ya'ni u atrofining uchdan ikki qismini o'zgacha odamlar egallashiga ham rozi. Bu — hech qanday irqchilik emas, shunchaki 'butunlay yolg'iz, begonalar orasida qolib ketmasam' degan tabiiy istak.

Agar bu kamtarona talab bajarilmasa — ya'ni o'ziga o'xshaganlar uchdan birdan kam bo'lsa — odam noqulaylik sezib, bo'sh katakka ko'chib o'tadi. Xolos. Boshqa hech qanday niyat yo'q.

Kutilmagan natija: shahar keskin ikkiga bo'linadi

Endi eng ajablanarli qismi. Bir necha odam noqulay joyda qolib, ko'chadi. Ammo ular ko'chgach, ular ketgan joydagi qo'shnilar endi 'ozchilikda' qolib qoladi va ular ham ko'chishga majbur bo'ladi. Bu esa yana boshqalarni harakatga keltiradi. Kichik siljishlar zanjir bo'lib tarqaladi va oxir-oqibat shahar deyarli butunlay ikkiga — bir tomonda mis, ikkinchisida kumush — ajralib qoladi.

Diqqat qiling: hech kim to'liq ajralishni xohlamagan edi. Har kim aralash mahallaga rozi edi, faqat butunlay yolg'iz qolishni istamasdi. Ammo shu arzimas afzalliklar qo'shilib, hech kim orzu qilmagan natijaga — keskin bo'linishga olib keldi.

Asosiy g'oya: mayda niyatlar, ulkan oqibat

Schellingning bosh xulosasi shu: jamiyatdagi umumiy manzarani ko'rib, undan har bir shaxsning niyatini 'orqaga hisoblab' chiqarib bo'lmaydi. Ya'ni to'liq ajralgan shahar 'odamlar ashaddiy irqchi' degani emas. Keng ko'lamdagi natija ko'pincha unda qatnashgan har bir kishining niyatidan ancha keskinroq va boshqacha bo'ladi. Schelling buni keyinchalik 'mikro-motivlar va makro-xulq' deb atadi: kichik shaxsiy sabablar to'planib, butunlay kutilmagan jamoaviy manzara yaratadi.

Tipping point: ma'lum chegaradan keyin qulash

Modelning yana bir muhim tomoni — 'ag'darilish nuqtasi' (tipping point). Mahalladagi bir toifa ulushi ma'lum chegaradan oshsa, qolganlar birin-ketin ketishni boshlaydi va jarayon o'zini-o'zi tezlashtiradi. Bir necha oiladan boshlangan kichik o'zgarish qisqa vaqtda butun mahallani ag'darib yuboradi. Aynan shu sababli barqaror ko'ringan aralash mahalla ham to'satdan bir tomonga og'ib ketishi mumkin.

Bu faqat mahalla haqida emas

Xuddi shu mantiq — kichik afzallik + ko'chib yurish erkinligi = keskin ajralish — ko'p joyda takrorlanadi:

• Turar-joy: mahallalar, maktablar yoki hatto kafelar tabiiy ravishda bir toifa odamlarga 'bo'linib' qoladi.
• Ijtimoiy tarmoqlar: har kim o'ziga biroz yaqin fikrdagilarni afzal ko'radi, natijada 'axborot pufaklari' va qarama-qarshi lagerlar paydo bo'ladi.
• Til va guruhlar: talabalar yoki hamkasblar ozgina qulaylik uchun o'z guruhiga tortiladi, jamoa esa asta-sekin bo'linadi.
• Bozor: xaridorlar arzimas afzallik bilan bir do'kon yoki brendga oqadi, oxiri bozor keskin taqsimlanadi.

Nega bu muhim

Schellingning modeli ijtimoiy muammolarga qarashimizni o'zgartirdi. U ko'rsatdiki, ajralish yoki bo'linishni bartaraf etish uchun 'yomon niyatli odamlarni' qidirish shart emas — ko'pincha aybdor odamlar emas, tizimning o'zini-o'zi kuchaytiradigan dinamikasidir. Shuning uchun yechim ham boshqacha bo'lishi kerak: qoidalar, aralashuvni rag'batlantiradigan siyosat va ag'darilish nuqtasiga yetmaslik. Thomas Schelling o'yin nazariyasi va konfliktlar bo'yicha ishlari uchun 2005-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Eslatma: ushbu maqola Thomas Schellingning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish