Yo'qotish yutuqdan og'irroq: Kahneman va Tverskiyning prospekt nazariyasi

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Bir tajriba o'tkazamiz. Sizga tanga o'yini taklif qilinadi: pushti tomoni kelsa 150 ming so'm yutasiz, yozuv kelsa 100 ming so'm yutqazasiz. Matematik jihatdan bu foydali o'yin, chunki o'rtacha yutuq ijobiy. Ammo ko'pchilik odam bunga rozi bo'lmaydi. Nega mantiqan foydali taklifni rad etamiz? Aynan shu oddiy savol iqtisodiyotdagi eng katta inqiloblardan birini boshlab berdi.

Eski qoida: sovuqqon hisoblovchi inson

Kahneman va Tverskiygacha iqtisodiyot bitta soddalashtirilgan farazga tayanardi: inson foydani sovuqqon hisoblab tanlaydi. Ya'ni har bir qarorda u ehtimol va foydani o'lchab, o'ziga eng ko'p naf keltiradigan variantni tanlaydi. Bu kutilayotgan foyda nazariyasi deb ataladi va o'nlab yillar davomida iqtisodiy modellarning poydevori bo'lib keldi.

Muammo shundaki, haqiqiy odamlar bunday emas. Ikki psixolog, Daniel Kahneman va Amos Tverskiy, oddiy tajribalarda insonlar bu qoidalarni tizimli ravishda buzishini ko'rsatdi. Va bu xatolar tasodifiy emas edi, ular takrorlanadigan, oldindan bashorat qilsa bo'ladigan qonuniyatlar edi.

Birinchi kashfiyot: hamma narsa boshlang'ich nuqtaga bog'liq

Klassik nazariya inson o'zining umumiy boyligi bo'yicha fikr yuritadi deb hisoblaydi. Amalda esa biz mutlaq songa emas, o'zgarishga, ya'ni yutuq yoki yo'qotishga qaraymiz. Muhimi qancha pulingiz borligi emas, balki boshlang'ich holatingizga nisbatan ko'paydingizmi yoki kamaydingizmi. Aynan shu boshlang'ich nuqta qarorlarimizni belgilaydi.

Masalan, oyligi 5 milliondan 4 millionga tushgan odam va 3 milliondan 4 millionga ko'tarilgan odam, ikkalasi ham 4 million oladi, ammo his-tuyg'ulari butunlay qarama-qarshi: biri o'zini yutqazgan, ikkinchisi yutgan his qiladi. Bir xil natija, turlicha idrok.

Eng muhim g'oya: yo'qotish yutuqdan og'irroq

Nazariyaning yuragi, bu yo'qotishdan qochish. Kahneman va Tverskiy aniqladi: yo'qotishning og'rig'i xuddi shuncha miqdordagi yutuqning quvonchidan taxminan ikki barobar kuchliroq. Ya'ni 100 ming so'mni yo'qotish sizni qanchalik xafa qilsa, o'shanchalik quvonish uchun 200 ming so'mga yaqin yutuq kerak bo'ladi.

Aynan shu maqola boshidagi tanga o'yinini tushuntiradi: garchi yutuq (150 ming) yo'qotishdan (100 ming) katta bo'lsa ham, yo'qotish qo'rquvi og'irroq bosadi, shuning uchun rad etamiz. Bu hayotimizni tinimsiz boshqaradigan kuchli tuyg'u.

Bir voqea, ikki xil so'z, ikki xil qaror

Yana bir hayratlanarli topilma, bu ramka effekti. Bir xil haqiqatni turlicha ifodalash odamning tanlovini o'zgartiradi. Klassik misol: shifokor operatsiyani '100 kishidan 90 tasi omon qoladi' desa, bemorlar rozi bo'ladi; ammo aynan shu holatni '100 kishidan 10 tasi vafot etadi' deb aytsa, ko'pchilik rad etadi. Ma'lumot bir xil, faqat so'z boshqacha, lekin qaror teskari.

Bu nafaqat oddiy odamlarga, balki tajribali mutaxassislarga ham xos. Demak, biz ko'pincha faktlarning o'ziga emas, ular qanday taqdim etilishiga qarab qaror qabul qilamiz. Reklama, siyosat va savdo aynan shu zaiflikdan foydalanadi.

Kichik ehtimollarni noto'g'ri baholaymiz

Kahneman va Tverskiy yana bir qiziq narsani ko'rsatdi: biz juda kichik ehtimollarni ortiqcha baholaymiz. Aynan shu sabab bir vaqtning o'zida ikki qarama-qarshi ish qilamiz, ya'ni lotereya chiptasi ham sotib olamiz (juda kam ehtimolli yutuq umidida) va sug'urta ham qilamiz (juda kam ehtimolli falokatdan qo'rqib). Sovuqqon hisob-kitob bilan bularni izohlab bo'lmaydi, ammo his-tuyg'u bilan izohlash mumkin.

Bu bilim hayotda qanday ishlaydi

Prospekt nazariyasi kundalik qarorlarimizni yangicha tushuntiradi:

• Investorlar foyda keltirayotgan aksiyani juda tez sotib yuboradi, zarar keltirayotganini esa 'tuzalar' deb ushlab turadi, yo'qotishni tan olishdan qo'rqib.
• Do'konlar 'chegirma' so'zini ishlatadi: 200 mingni 150 mingga tushirish '50 ming yutuq'dek tuyuladi.
• Odamlar allaqachon sarflagan puli uchun foydasiz ishni davom ettiradi, chunki to'xtash 'yo'qotish'dek his qilinadi.
• 'Bepul' so'zi kuchli ta'sir qiladi, chunki unda hech qanday yo'qotish xavfi ko'rinmaydi.

Bularni bilgan inson o'z qarorlarini chetdan ko'ra oladi va faqat tuyg'u emas, mantiq bilan ham tanlashga harakat qiladi.

Ta'siri va merosi

Bu ish butun boshli yangi yo'nalishni, ya'ni xulq-atvor iqtisodiyotini tug'dirdi. U iqtisodiyotni psixologiya bilan bog'ladi va 'inson doim ratsional' degan farazni barham topdirdi. Daniel Kahneman 2002-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi (Amos Tverskiy 1996-yilda vafot etgan, mukofot esa vafot etganlarga berilmaydi). Ularning g'oyalari bugun davlat siyosati, moliya, marketing va hatto sog'liqni saqlashda qo'llanadi. Masalan, odamlarni to'g'ri tanlovga ohista undovchi 'turtki' yondashuvi shu ishdan o'sib chiqdi.

Eslatma: ushbu maqola Daniel Kahneman va Amos Tverskiyning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va natijalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish