Jinoyatchi ham hisob-kitob qiladi: Beckerning jinoyat iqtisodiyoti

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

1960-yillarning bir kuni yosh iqtisodchi Gary Becker imtihonga kechikayotgan edi. U oldida tanlov turardi: mashinani uzoqdagi pullik to'xtash joyiga qo'yish yoki yaqin joyda qoidani buzib qo'yish. U tez hisobladi: jarima yozilish ehtimoli qancha, jarima qancha, vaqtni yo'qotish qancha turadi. Va qoidani buzishni tanladi. Shu lahzada unga bir fikr keldi: "Agar men shunday hisob-kitob qilsam, jinoyatchilar ham shunday qilsa-chi?" Mana shu oddiy kuzatuvdan iqtisodiyotdagi eng ta'sirli g'oyalardan biri tug'ildi.

Eski qarash: jinoyatchi — boshqacha odam

Beckergacha jinoyat asosan psixologiya va sotsiologiya mavzusi edi. Jinoyatchini kasal, buzuq yoki muhit qurboni deb tushuntirishardi. Bu qarashga ko'ra, jinoyatchi oddiy odamlar kabi o'ylamaydi, shuning uchun jazo yoki rag'bat unga unchalik ta'sir qilmaydi.

Becker bu fikrga qarshi chiqdi. U jinoyatchilar ham boshqa odamlar kabi tanlov qiladi, deb taklif qildi: jinoyatdan keladigan foydani va uning xavfini solishtiradi. Bu odamlarni oqlash emas, balki ularning xatti-harakatini tushunish va oldini olishning yangi yo'li edi.

Jinoyatning "narxi"

Beckerning modelida odam jinoyat qilishdan oldin, ongli yoki ongsiz, uch narsani tortadi:

• Foyda: jinoyatdan nima oladi (pul, narsa, boshqa manfaat).
• Qo'lga tushish ehtimoli: politsiya uni ushlashi qanchalik mumkin.
• Jazo og'irligi: ushlansa, qanday jazo oladi (jarima, qamoq).

Agar kutilgan foyda kutilgan jazodan katta bo'lsa, ba'zi odamlar jinoyatga qo'l uradi. Kutilgan jazo esa ikki narsaning ko'paytmasi: ushlanish ehtimoli va jazo og'irligi. Masalan, jazo juda og'ir, lekin hech kim ushlanmasa, kutilgan jazo baribir kichik bo'ladi.

Ehtimolmi yoki og'irlikmi?

Beckerning qiziq xulosalaridan biri shuki, ikki vosita turli xarajat talab qiladi. Ko'proq politsiya, kamera va tergovchi saqlash qimmat. Jarimani oshirish esa davlatga deyarli hech narsa turmaydi. Shuning uchun Becker nazariy jihatdan shunday yo'lni taklif qildi: ushlash ehtimoli past bo'lsa ham, jarimalar yuqori bo'lsin.

Lekin keyingi tadqiqotlar muhim aniqlik kiritdi: amalda odamlar jazoning og'irligidan ko'ra, qo'lga tushish ehtimoliga kuchliroq javob beradi. Ya'ni "ushlanib qolaman" degan ishonch "ushlansam, qattiq jazolanaman" degan qo'rquvdan samaraliroq. Bu Beckerning asosiy mantiqini rad etmaydi, balki uni boyitadi.

Jinoyatni nolga tushirish kerakmi?

Beckerning yana bir kutilmagan fikri: jamiyat uchun eng yaxshi jinoyat darajasi nol emas. Har bir jinoyatni oldini olish uchun cheksiz mablag' sarflab bo'lmaydi. Masalan, har bir do'konga politsiyachi qo'yish jinoyatni kamaytiradi, ammo bunga ketadigan xarajat o'g'irlanadigan narsalardan ancha qimmat bo'ladi.

Shuning uchun jamiyat muvozanat izlaydi: jinoyatning zarari va unga qarshi kurash xarajati yig'indisi eng kam bo'ladigan nuqtani. Bu sovuqqon ko'rinishi mumkin, lekin aslida resurslarni oqilona taqsimlash haqida.

Hayotda qanday ko'rinadi

• Yo'l kameralari: tezlikni oshirish jarimasi o'zgarmasa ham, kamera borligini bilgan haydovchilar sekinlashadi, chunki ushlanish ehtimoli oshgan.
• Soliq to'lash: tekshiruv ehtimoli yuqori bo'lgan sohalarda soliq yashirish kamroq.
• Jamoat transportida chiptasiz yurish: nazoratchi kamdan-kam chiqsa, chiptasiz yuruvchilar ko'payadi.
• Ta'lim va ish: yaxshi ish topish imkoniyati bor yosh uchun jinoyatning "narxi" yuqori, chunki u ko'p narsani yo'qotadi.

Oxirgi misol ayniqsa muhim: Beckerning modeli faqat jazo haqida emas. Halol yo'l bilan yaxshi daromad topish imkoni qanchalik ko'p bo'lsa, jinoyat shunchalik kam jozibali bo'ladi. Ta'lim va ish o'rinlari ham jinoyatga qarshi kurash vositasi.

Nega bu muhim

Beckerning maqolasi iqtisodiyotni pul va bozordan tashqariga olib chiqdi. U iqtisodiy fikrlashni oila, ta'lim, kamsitish va jinoyat kabi "iqtisodiy bo'lmagan" mavzularga qo'lladi. Bugun ko'plab davlatlar politsiya, sud va jazo siyosatini rejalashtirishda uning g'oyalariga tayanadi.

Gary Becker inson xatti-harakatini iqtisodiy tahlil qilishga qo'shgan hissasi uchun 1992-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Eslatma: ushbu maqola Gary Beckerning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish