Tez qaror, katta xato: Tversky va Kahnemanning evristika nazariyasi

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Har kuni biz noaniqlik sharoitida minglab baho beramiz: bu odam ishonchlimi, bu narx arzonmi, bu ish o'zimga to'g'ri keladimi. Bunda miya ehtimollarni sovuqqonlik bilan hisoblamaydi — u tezkor 'yorliqlar', ya'ni evristikalardan foydalanadi. Ular ko'pincha yordam beradi, lekin ba'zan bizni tizimli ravishda, ya'ni hammani bir xil tarzda yanglishtiradi. Tversky va Kahneman aynan shu takrorlanuvchi xatolarni ochib berdi.

Birinchi yorliq: o'xshashlik

Biror narsani baholaganda uni tanish qolipga qanchalik o'xshashiga qaraymiz, asosiy statistikani esa unutamiz. Masalan, kimnidir 'kitobsevar, jimgina, tartibli' deb ta'riflashsa, biz uni kutubxonachi deb o'ylaymiz. Aslida bozordagi sotuvchilar kutubxonachilardan necha o'n barobar ko'p — demak, bu odamning sotuvchi bo'lishi ehtimoli ancha yuqori. O'xshashlik ko'zni bog'laydi, sonlar esa unutiladi.

Ikkinchi yorliq: eslash osonligi

Biror voqea ehtimolini uning misoli xayolga qanchalik oson kelishiga qarab baholaymiz. Yangiliklar samolyot halokatini ko'p ko'rsatsa, uchishdan qo'rqamiz — holbuki, yo'ldagi transport ancha xavfliroq. Yaqinda eshitilgan yoki ta'sirchan voqea aqlda 'yaqin' turadi, shuning uchun biz uni haqiqatdagidan ko'proq deb o'ylaymiz. Bu — bozordagi mish-mish narxni ham tez ko'taradigan kuch.

Uchinchi yorliq: langar

Ko'zga birinchi tushgan son keyingi butun fikrimizni 'langarlab' qo'yadi. Chorsu bozorida sotuvchi avval baland narx aytadi — endi savdolashuv o'sha sondan boshlanadi va yakuniy narx ham baland chiqadi. Do'kondagi chegirma yorlig'idagi 'eski narx' ham xuddi shunday langar: tovar arzon tuyuladi, chunki biz avval ko'rgan katta songa yopishib qolamiz.

Nega bu muhim

Bu xatolar aqlsizlikdan emas — hatto tajribali mutaxassislar ham shu tuzoqqa tushadi. Tversky va Kahnemanning ishi inson qanday o'ylashini haqiqatga yaqinlashtirdi va xulq-atvor iqtisodiyoti uchun poydevor bo'ldi. Daniel Kahneman 2002-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotini oldi; Amos Tversky esa 1996-yilda vafot etgani uchun mukofotni ko'ra olmadi.

Amaliy xulosa oddiy: muhim qaror oldidan bir soniya to'xtab, 'men hozir o'xshashlikka, eslash osonligiga yoki birinchi eshitgan songa aldanayotgan bo'lsamchi?' deb o'zimizga savol bersak, ko'p xatoning oldini olamiz.

Eslatma: ushbu maqola Tversky va Kahnemanning asl ilmiy ishi asosida, ularning g'oyalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish