Jamoa o'zi uddalaydi: Ostromning umumiy resurslar darsi

Asl ilmiy asar mazmuni asosida tayyorlangan sharh (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Oldingi maqolada Hardinning fojiasini ko'rgan edik: hammaga ochiq umumiy resursni har kim o'z foydasi uchun talon-taroj qiladi. Hardin bunga ikkitagina yechim ko'rgan edi, ya'ni yo davlat nazorati, yo xususiylashtirish. Elinor Ostrom esa oddiy, ammo kuchli savol berdi: nahotki jamoalarning o'zi bu muammoni hal qila olmasa?

Haqiqiy hayotdan dalillar

Ostrom nazariya bilan cheklanmadi, u dunyo bo'ylab yuzlab jamoalarni o'rgandi. Shveytsariyadagi tog' yaylovlari, Ispaniyadagi sug'orish tizimlari, Yaponiyadagi o'rmonlar, Filippindagi baliqchilik jamoalari, bularning ko'pchiligi asrlar davomida umumiy resursni na davlat, na xususiy mulk yordamisiz, o'zaro kelishuv asosida barqaror boshqarib kelgan edi.

Muvaffaqiyat siri: jamoaning o'z qoidalari

Ostrom bu muvaffaqiyatli jamoalarning umumiy jihatlarini aniqladi. Ular orasida eng muhimlari: resursning chegarasi va undan kim foydalanishi aniq bo'lishi; qoidalar mahalliy sharoitga mos bo'lishi; qoidalarni aynan o'sha resursdan foydalanadigan odamlar birgalikda ishlab chiqishi; foydalanish ustidan nazorat bo'lishi; qoidabuzarga darajali jazolar qo'llanishi; nizolarni tez va arzon hal qiladigan yo'l bo'lishi.

Ya'ni odamlar bir-biriga ishonganda, qoidalarni o'zlari tuzganda va bir-birini kuzata olganda, ular hech qanday buyruqsiz ham umumiy boylikni asrab-avaylay oladi.

Nega bu muhim

Ostromning ishi iqtisodiyotdagi soddalashtirilgan qarashga zarba bo'ldi: har doim ham javob 'davlat yoki bozor' emas ekan. Ba'zan eng yaxshi yechim jamoaning o'zi tuzgan tartib bo'ladi. Bu g'oya bugun suv, o'rmon, baliq zaxiralari va hatto internetdagi umumiy resurslarni boshqarishda qo'llanadi.

O'zbekistonda ham buning ildizlari bor: mahalla, an'anaviy sug'orish va qo'shchilik kabi jamoaviy tartiblar aynan Ostrom ta'riflagan o'zini o'zi boshqarishning namunalaridir.

Eslatma: ushbu maqola Elinor Ostromning asl ilmiy asari asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish