GeschaftNega boy davlatlar to'xtamay o'sadi: Solow modeli
Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.
Ikki davlatni tasavvur qiling. Biri — boy, zamonaviy; ikkinchisi — kambag'al, endigina rivojlanayotgan. Savol oddiy: nega ularning orasidagi farq ba'zan yildan-yilga kattalashadi, ba'zan esa kambag'al davlat tez o'sib, boyni quvib yetadi? Nima uchun umuman mamlakatlar o'sadi — ko'proq odam bormi, ko'proq zavodmi, yoki boshqa narsami? 1956-yilda yosh iqtisodchi Robert Solow bu savolga shunday aniq javob berdiki, uning modeli bugun ham iqtisodiy o'sishni o'rganishning asosi bo'lib qolmoqda.
O'sishning uch manbai
Solowdan oldin ko'pchilik o'ylardi: mamlakatni boyitish uchun shunchaki ko'proq kapital — zavod, mashina, bino — qurish kerak. Solow bu fikrni matematik model bilan tekshirdi va uni uch qismga ajratdi. Mamlakat ishlab chiqarishi uch narsaga bog'liq: kapital (zavodlar, texnika), mehnat (ishchilar soni) va texnologiya (bilim, usul, samaradorlik).
Shu uchlikni ajratganining o'zi katta qadam edi. Chunki endi savol aniqlashdi: o'sishning qaysi qismi ko'proq zavoddan, qaysi qismi ko'proq ishchidan, qaysi qismi esa bilimning oshishidan kelyapti?
Kapitalning "charchashi": kamayib boruvchi foyda
Solowning eng muhim kuzatuvi quyidagicha. Agar bitta ishchiga tobora ko'proq uskuna bersangiz, u avvaliga ancha ko'p ishlab chiqaradi. Ammo bu qo'shimcha foyda asta-sekin kamayadi. Bitta ishchiga birinchi kompyuter katta farq qiladi; ikkinchisi — kamroq; o'ninchi kompyuter esa deyarli hech narsa qo'shmaydi — bitta odam baribir bir vaqtda bitta kompyuterda ishlaydi.
Bu — "kamayib boruvchi foyda" qonuni. Undan kelib chiqadigan xulosa esa kutilmagan: faqat kapital qurish bilan davlat abadiy o'sa olmaydi. Qancha zavod qursangiz ham, bir nuqtada yangi zavodning foydasi uni ta'mirlash va yangilash xarajatiga teng bo'lib qoladi. O'sish to'xtaydi. Solow buni "barqaror holat" (steady state) deb atadi.
Faqat ko'proq zavod va mashina qurib, cheksiz boyib bo'lmaydi. Kapitalning har bir yangi bo'lagi avvalgidan kamroq foyda keltiradi — bir kuni o'sish o'zidan-o'zi to'xtaydi.
Unda haqiqiy o'sish qayerdan keladi?
Mana shu yerda Solow modelining eng mashhur xulosasi turadi. Agar kapital bir kun o'sishni to'xtatsa, lekin boy davlatlar aslida o'nlab yillar davomida to'xtamay o'syapti — demak, o'sishning asl manbai kapital emas. U — texnologiya: yangi bilim, yaxshiroq usullar, samaraliroq ishlash. Faqat texnologiya taraqqiyoti har bir ishchining mahsulini uzoq muddat oshirib boradi.
Qizig'i shundaki, Solow raqamlarni hisoblaganda, Amerika iqtisodiyotining o'sishidagi katta qismini na kapital, na ishchilar soni tushuntira olmadi. O'sha tushuntirib bo'lmaydigan qism — bilim va texnologiyaning ulushi — keyinchalik "Solow qoldig'i" deb ataldi. Ya'ni boylikning asosiy sababi bino va mashina emas, odamlar qanchalik aqlli va samarali ishlashidir.
Kambag'al davlatlar tezroq o'sadimi?
Modeldan yana bir qiziq xulosa chiqadi — "yaqinlashuv" (convergence) g'oyasi. Kambag'al davlatda kapital kam, shuning uchun har bir yangi zavod juda katta foyda beradi (kamayib boruvchi foyda hali boshlanmagan). Boy davlatda esa kapital allaqachon ko'p, yangi zavodning foydasi kichik.
Demak, nazariy jihatdan kambag'al davlatlar tezroq o'sib, boylarni quvib yetishi kerak. Amalda bu har doim ham sodir bo'lmaydi — ta'lim, qonun, barqarorlik va texnologiyaga yo'l yetishmasa, davlat "qolib ketadi". Ammo g'oyaning o'zi muhim: kambag'allik abadiy taqdir emas, to'g'ri sharoitda farq yopilishi mumkin.
Nega bu bizga muhim
- O'sish uchun faqat bino va zavod qurish yetarli emas — bilim, malaka va texnologiyaga sarmoya kerak.
- Ta'lim va ilm-fan "xarajat" emas, aynan uzoq muddatli o'sishning dvigateli.
- Bitta yildagi tez o'sish (masalan, neft yoki qurilish hisobidan) barqaror emas — u bir kun to'xtaydi.
- Kambag'al davlat uchun eng foydali sarmoya — odamlarga: maorif, sog'liq, yangi texnologiyani o'zlashtirish.
Solow modeli shuning uchun oddiy bir hisob-kitob emas, balki davlatlar nega boy yoki kambag'al bo'lishi haqidagi butun fikrlashni o'zgartirdi. U iqtisodchilarni "qancha mablag'" degan savoldan "qanday samaradorlik va bilim" degan savolga olib o'tdi.
Robert Solow bu ishi uchun 1987-yilda iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi. Uning modeli oddiy, deyarli maktab darajasidagi matematikaga asoslangan — ammo aynan shu soddaligi tufayli bugun ham dunyoning har bir universitetida o'qitiladi.
Eslatma: ushbu maqola Robert Solowning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.