GeschaftNega yaxshi tovar bozordan yo'qoladi? Akerlofning "Limonlar bozori"
Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.
Ishlatilgan avtomobil sotib olmoqchisiz. Ikki bir xil ko'rinishdagi mashina — biri ichi soz, ikkinchisi yashirin nuqsonli. Tashqaridan ularni farqlab bo'lmaydi. Sotuvchi esa o'z mashinasining haqiqiy ahvolini biladi. Mana shu oddiy tengsizlik — sotuvchi biladi, xaridor bilmaydi — Jorj Akerlofning 1970-yildagi mashhur ishining boshlanish nuqtasi bo'ldi.
"Limon" va "shaftoli"
Akerlof misol uchun ishlatilgan avtomobil bozorini tanladi. Amerikada nuqsonli mashinani "limon", sifatli mashinani esa "shaftoli" deb atashadi. Muammo shundaki, xaridor qo'l urishdan oldin qaysi biri limon, qaysi biri shaftoli ekanini bilolmaydi. U faqat mashinalar borligini ko'radi, sifatini esa ko'rmaydi.
Asimmetrik axborot
Bunday holat — bir tomon ikkinchisidan ko'proq ma'lumotga ega bo'lishi — asimmetrik axborot deb ataladi. Sotuvchi tovar sifatini biladi, xaridor bilmaydi. Akerlof shu tengsizlik bozorni qanday buzishini bosqichma-bosqich ko'rsatib berdi.
Yaxshi tovarni yomoni siqib chiqaradi
Xaridor qaysi mashina soz, qaysi biri nuqsonli ekanini bilmagach, xavfni hisobga olib faqat o'rtacha narx to'lashga rozi bo'ladi. Ammo shu yerda zanjirli ta'sir boshlanadi. Haqiqatan sifatli mashina egasi o'rtacha narxga rozi bo'lmaydi, chunki uning mashinasi bundan qimmatroq. Shuning uchun u mashinasini bozordan olib chiqadi.
Natijada bozorda nuqsonli mashinalar ulushi ortadi. Xaridorlar buni sezib, taklif qiladigan narxini yana pasaytiradi. Bu esa yana bir qancha sifatli mashina egasini bozordan chiqib ketishga majbur qiladi. Jarayon takrorlanaveradi: har safar o'rtacha sifat pasayadi, narx tushadi, yaxshi tovar yo'qoladi. Iqtisodchilar buni "salbiy tanlov" deb ataydi.
Eng ajablanarlisi shu: bozor sifatli tovar mavjud bo'lsa ham va xaridorlar uni xohlasa ham qisqarib, hatto butunlay to'xtab qolishi mumkin. Yomon tovar yaxshisini bozordan siqib chiqaradi.
Bu faqat avtomobil haqida emas
Xuddi shu mantiq ko'plab sohalarda ishlaydi:
- Sug'urta: o'z sog'lig'i yomonligini bilgan odam ko'proq sug'urta qiladi. Natijada sug'urta narxi oshadi, sog'lom odamlar esa undan voz kechadi va narx yana oshadi.
- Kredit: bank kim to'lay olishini aniq bilmaydi; foizni oshirsa, ishonchli qarz oluvchilar ketadi, faqat tavakkalchilar qoladi.
- Mehnat bozori: ish beruvchi nomzodning haqiqiy layoqatini darhol ko'ra olmaydi.
- Onlayn savdo: ishlatilgan telefon yoki tovar sifatini rasmdan bilib bo'lmaydi.
Yechim: ishonchni tiklaydigan vositalar
Bozor o'lib qolmasligi uchun sifatni ko'rsatadigan, ishonchni tiklaydigan mexanizmlar kerak. Akerlofdan keyingi iqtisodchilar (jumladan Maykl Spens) aynan shularni o'rgandi:
- Kafolat (garantiya) — sotuvchi tovariga javob berishga tayyorligini ko'rsatadi.
- Brend va obro' — nom qadrini yo'qotmaslik uchun firma sifatni ushlab turadi.
- Sertifikat, litsenziya, mustaqil ekspertiza — sifatni tashqi tomon tasdiqlaydi.
- Sharhlar va reyting — OLX yoki Uzum kabi platformalarda oldingi xaridorlar fikri.
Bularning barchasi bitta maqsadga xizmat qiladi: xaridor ko'ra olmagan sifatni unga ishonchli tarzda "ko'rsatib" berish. Aynan shu tufayli zamonaviy bozorlarda kafolat va obro' shunchalik qimmatli.
Ta'siri va merosi
Akerlofning bu qisqa maqolasi dastlab bir necha jurnal tomonidan rad etilgan — hakamlar g'oyani "juda oddiy" deb hisoblagan. Aslida esa u butun boshli yo'nalishni, ya'ni axborot iqtisodiyotini boshlab berdi va bozor har doim ham mukammal ishlamasligini, axborot tengsizligi uni buzishi mumkinligini ko'rsatdi. Jorj Akerlof bu ishi uchun 2001-yilda Maykl Spens va Jozef Stiglic bilan birga iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.
Eslatma: ushbu maqola Jorj Akerlofning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va natijalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.