GeschaftHammaniki — hech kimniki: Hardinning "Umumiy resurs fojiasi"
Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.
Tasavvur qiling: qishloqda hammaga ochiq, umumiy yaylov bor. Har bir cho'pon shu yerda molini boqadi. Endi bir cho'pon o'ylaydi: 'Podamga yana bitta mol qo'shsammikin?' Qo'shsa, o'sha molning butun foydasi unga tegadi. Ammo ortiqcha moldan keladigan zarar, ya'ni o'tning kamayishi, barcha cho'ponlarga baravar bo'linadi.
Demak har bir cho'pon uchun molni ko'paytirish shaxsan foydali. Ammo hamma shunday o'ylagani uchun mol soni ko'payaveradi, yaylov esa oxir-oqibat butunlay payhon bo'lib, hech kimga qolmaydi. Garret Hardin 1968-yilda shu manzarani 'umumiy resurs fojiasi' deb atadi.
Muammoning mohiyati
Fojianing achchiq tomoni shundaki, har bir kishi o'ziga eng foydali, eng aqlli qarorni qabul qiladi, lekin bu qarorlar yig'ilib, hammaga halokat keltiradi. Ya'ni shaxsiy manfaat va umumiy manfaat bu yerda bir-biriga qarama-qarshi. Hech kim yovuz emas; har kim shunchaki o'z foydasini ko'zlaydi, natija esa umumiy vayronagarchilik.
Bu faqat yaylov haqida emas
Hardinning yaylovi bir ramz. Xuddi shu mantiq egasi yo'q yoki hammaniki bo'lgan har qanday cheklangan resursda ishlaydi:
- Baliqchilik: har bir baliqchi ko'proq tutishga intiladi, natijada dengiz va ko'llarda baliq tugaydi.
- Suv: hamma ko'p suv olsa, daryo qurib qoladi. Orol dengizining qurishi ayni shu fojianing dahshatli misoli.
- Havo va tabiat: har bir zavod havoga chiqindi chiqarsa, har biri ozgina foyda ko'radi, ammo shahar havosi hamma uchun buziladi.
- Yo'llar: har kim o'z mashinasida yursa qulay, lekin hamma shunday qilsa, tirbandlik hammani ushlab qoladi.
Yechim bormi
Hardin bu muammoni faqat texnika yoki vijdonga chaqiriq bilan hal qilib bo'lmasligini ta'kidladi. Uning fikricha, asosiy yo'l, bu jamiyat kelishib, hamma uchun majburiy qoidalar o'rnatishi. Ya'ni resursdan foydalanishni cheklaydigan tartib: kvota, soliq, mulk huquqlari yoki davlat nazorati. Muhimi, bu cheklovni hamma o'zaro rozilik bilan qabul qilishi kerak.
Keyinchalik iqtisodchi Elinor Ostrom yana bir yo'lni ko'rsatdi: ko'p hollarda jamoa o'zi, yuqoridan buyruqsiz ham, umumiy resursni oqilona boshqarish qoidalarini topa oladi. (Bu haqda keyingi maqolalarda.)
Nega bu muhim
'Umumiy resurs fojiasi' bugungi eng katta muammolarni, ya'ni iqlim o'zgarishi, suv taqchilligi, ifloslanish va tabiiy boyliklarning tugashini tushunishning kalitiga aylandi. U bizga oddiy, ammo og'ir haqiqatni eslatadi: hamma faqat o'z foydasini o'ylasa, oxir-oqibat hamma yutqazadi. Shuning uchun umumiy narsalarni saqlash uchun birgalikdagi qoidalar zarur.
Eslatma: ushbu maqola Garret Hardinning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.