Nega sog'lom bank ham bir kunda qulaydi? Diamond va Dybvigning bank yugurishi modeli

Asl ilmiy maqola asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Bir bankni tasavvur qiling: u mutlaqo sog'lom, bergan kreditlari yaxshi, puli joyida. Biror kuni esa shunchaki bir mish-mish tarqaladi — go'yo bank qiyinchilikda emish. Odamlar vahimaga tushib, omonatini olish uchun bankka yuguradi. Navbat uzayadi, pul yetmay qoladi va mutlaqo sog'lom bank bir kunda quladi. Qanday qilib shunday bo'ladi? 1983-yilda ikki iqtisodchi — Duglas Daymond va Filip Dibvig — shu jumboqni oddiy model bilan yechib berdi.

Bank aslida nima qiladi

Avval bankning asosiy vazifasini tushunaylik. Odamlar bankka pulni qisqa muddatga — istalgan payt olish sharti bilan — qo'yadi. Bank esa bu pulni uzoq muddatli ishlarga, ya'ni kreditlarga, uy-joy yoki biznesga joylaydi. Mana shu — qisqa omonatni uzoq investitsiyaga aylantirish — bankning bosh ishi.

Bu juda foydali. Chunki alohida odam uzoq muddatli foydali ishga pul qo'ysa, to'satdan pul kerak bo'lib qolsa, uni yarim yo'lda arzonga sotishga majbur bo'lardi. Bank esa ko'plab odamlarning pulini birlashtirib, har kimga «xohlagan payt olasiz» degan qulaylikni beradi. Ya'ni bank bir turdagi likvidlik sug'urtasini taqdim etadi.

Zaiflik aynan shu yerdan chiqadi

Ammo xuddi shu foydali mexanizm bankni zaif qiladi. Chunki bank qo'ygan puli aslida kreditlarda — uzoq muddatga bog'langan. Qo'lida hammaga bir vaqtda yetadigan naqd pul yo'q. Oddiy kunlarda bu muammo emas: faqat bir qism odam pul oladi, qolgani bankda qolaveradi. Bank bemalol ishlaydi.

Muammo hamma birdaniga pulini talab qilganda boshlanadi. Bank kreditlarni shosha-pisha, arzonga qaytarib olishga majbur bo'ladi va baribir hammaga yetkaza olmaydi. Mana shu — bank yugurishi (bank run).

Ikki muvozanat: tinchlik va vahima

Daymond va Dibvigning asosiy g'oyasi shu: bir xil sog'lom bankda bir vaqtning o'zida ikki xil barqaror holat bo'lishi mumkin.

• Tinch holat: har kim «boshqalar pulini olmaydi» deb ishonadi, shuning uchun faqat rostdan puli kerak bo'lganlar oladi. Bank bemalol ishlaydi, hamma yutadi.
• Vahima holati: har kim «boshqalar hozir pulini olib qoladi, bankka yetmaydi» deb qo'rqadi. Shuning uchun hamma birinchi bo'lib olishga yuguradi — va aynan shu bankni qulatadi.

Eng muhimi: ikkala holat ham bankning haqiqiy ahvoliga bog'liq emas. Bank bir xil sog'lom. Qaysi holatga tushish faqat odamlarning bir-biriga bo'lgan ishonchiga bog'liq.

O'zini-o'zi ro'yobga chiqaruvchi qo'rquv

Bank yugurishi — o'zini-o'zi ro'yobga chiqaradigan bashorat. Ya'ni odamlar bank qulaydi deb qo'rqqani uchun pulini oladi; hamma shunday qilgani uchun bank rostdan ham quladi. Qo'rquvning o'zi falokatni keltirib chiqaradi. Hech qanday haqiqiy sabab shart emas — bitta mish-mish, bitta yomon xabar kifoya.

Nega hamma shoshiladi? Chunki pul «kim birinchi kelsa, o'shanga» tarzida beriladi. Birinchi kelganlar to'liq oladi, kechikkanlarga esa hech narsa qolmaydi. Shu sababli hatto bankka ishongan odam ham «boshqalar yugursa, men ham yugurishim kerak» degan xulosaga keladi. Shunday qilib qo'rquv zanjiri butun bankni qamrab oladi.

Yechim bormi

Daymond va Dibvig yechimni ham ko'rsatdi. Eng kuchlisi — omonatlar sug'urtasi. Agar davlat «bank qulasa ham, omonatingizni men qaytaraman» deb kafolat bersa, odamlarda yugurishga sabab qolmaydi. Natijada hech kim yugurmaydi — va aynan shuning uchun bank ham qulamaydi. Qiziq tomoni: kafolatni ko'pincha ishlatishga ham to'g'ri kelmaydi, chunki u vahimaning oldini oladi.

• Omonatlar sug'urtasi — davlat omonatlarni kafolatlaydi, vahima yo'qoladi.
• Konvertatsiyani vaqtincha to'xtatish — bank qisqa muddatga pul berishni to'xtatib, vahimani sovutadi.
• Oxirgi instansiya qarz beruvchi — markaziy bank sog'lom bankka vaqtincha pul berib, uni qulashdan saqlaydi.

Bugungi hayotda

Bu model bir necha o'n yildan beri bank inqirozlarini tushuntirishda asosiy vosita. 2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi, 2023-yilda AQShdagi Silicon Valley Bankning bir necha kunda qulashi — bularning hammasi aynan shu mantiq bilan izohlanadi: ishonch yo'qoldi, odamlar (va hozir — raqamli ilovalar orqali bir necha soatda) pulini olishga yugurdi.

O'zbekistonda ham buning ma'nosi bor: aynan shu sababdan omonatlar davlat tomonidan kafolatlanadi. Bu kafolat — faqat pulni qaytarish uchun emas, balki birinchi navbatda vahimaning, ya'ni keraksiz yugurishning oldini olish uchun.

Nega bu muhim

Daymond va Dibvig ko'rsatdiki, bank inqirozi har doim ham «yomon bank» belgisi emas — ba'zan u shunchaki jamoaviy qo'rquvning mahsuli. Shuning uchun bank tizimining barqarorligi ko'p jihatdan ishonchni saqlashga bog'liq. Bu ish uchun Duglas Daymond va Filip Dibvig 2022-yilda (Ben Bernanke bilan birga) iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

Eslatma: ushbu maqola Daymond va Dibvigning asl ilmiy ishi asosida, ularning g'oya va xulosalarini o'zbek tilida sharhlash maqsadida tayyorlandi. Asl matn (ingliz tilida) quyidagi manbada.

← Kutubxonaga qaytish