Stanley Milgramning itoatkorlik tajribasi

Asl ilmiy ish asosida tayyorlangan sharh va tahlil (to'liq tarjima emas). Asl manba quyida keltirilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin insoniyatni bir savol qiynadi: qanday qilib minglab oddiy odamlar dahshatli jinoyatlarda qatnashdi va o'zlarini «faqat buyruqni bajardim» deb oqladi? Yovuzlik faqat yovuz odamlarning ishimi, yoki har qanday oddiy inson ham vaziyat bosimi ostida shunday qila oladimi? Yel universiteti psixologi Stanley Milgram 1961–1963-yillarda aynan shu savolni ilmiy sinovdan o'tkazdi.

Tajribaning maqsadi

Milgram bitta narsani o'lchamoqchi bo'ldi: insonga o'z vijdoniga zid buyruq berilganda, u hokimiyatga (nufuzli shaxsga) qanchalik uzoq itoat qiladi? Ya'ni odam «to'xta» deyishi kerak bo'lgan nuqtada ham buyruqni davom ettiradimi?

Ishtirokchilar

Tajribada 20 dan 50 yoshgacha bo'lgan 40 nafar erkak qatnashdi. Ular turli kasb egalari edi — ishchilar, sotuvchilar, muhandislar, o'qituvchilar. Ishtirokchilar gazeta e'loni orqali taklif qilingan va qatnashgani uchun kichik haq to'langan edi. Ularga bu «xotira va o'rganish bo'yicha tajriba» deb aytilgan — asl maqsad esa sir saqlangan.

Tajriba qanday tuzilgan edi

Har bir ishtirokchi laboratoriyada yana bir «ishtirokchi» bilan uchrashardi. Aslida bu ikkinchi odam Milgramning hamkori — maxsus tayyorlangan aktyor edi. Qur'a tashlanardi, ammo u soxta edi: haqiqiy ishtirokchi doim «o'qituvchi», aktyor esa doim «o'quvchi» rolini olardi.

«O'quvchi» qo'shni xonada stulga bog'lanib, qo'liga elektrod ulanardi. «O'qituvchi»ning vazifasi unga so'z juftlarini o'rgatish va har xato javob uchun jazo sifatida elektr toki berish edi.

«O'qituvchi» oldida tok generatori turardi: unda 15 voltdan 450 voltgacha bo'lgan 30 ta tugma bor edi. Tugmalar ostida yozuvlar bor edi — «yengil tok»dan tortib «xavf: og'ir tok»gacha, eng oxirgi ikki tugma esa shunchaki «XXX» deb belgilangan. Qoidaga ko'ra, har xato javobdan keyin «o'qituvchi» tokni bir pog'ona kuchaytirishi kerak edi.

Bosim ortgan sari

Aktyor ataylab tez-tez xato qilardi, shuning uchun tok bosqichma-bosqich kuchayib borardi. Ma'lum bir nuqtada «o'quvchi» og'riqdan nolib, devorga ura boshlardi, keyin esa umuman jim bo'lib qolardi — go'yo hushidan ketgandek. (Muhim: aslida hech kim tok urmagan, aktyor faqat iztirobni o'ynagan.)

Tabiiyki, ko'p ishtirokchilar to'xtamoqchi bo'lardi. Shunda yonida o'tirgan tadqiqotchi xotirjam, qat'iy ohangda bir necha standart iborani ketma-ket aytardi: «Iltimos, davom eting», «Tajriba davom etishingizni talab qiladi», «Davom etishingiz mutlaqo zarur», «Boshqa yo'lingiz yo'q, davom etishingiz shart». Hech qanday tahdid yoki jazo yo'q edi — faqat obro'li shaxsning bosimi.

Kutilmagan natijalar

Tajribadan oldin Milgram bir guruh psixiatrdan natijani bashorat qilishni so'ragan edi. Ular ishtirokchilarning atigi 1 foizdan kami eng oxirgi bosqichgacha boradi deb taxmin qilishdi — chunki bunday qilish faqat ruhiy nosog'lom odamga xos, degan fikrda edilar.

Haqiqat butunlay boshqacha bo'ldi. 40 ishtirokchining hammasi kamida 300 voltgacha bordi. Ulardan 26 tasi — ya'ni 65 foizi — eng oxirgi, 450 voltli bosqichgacha buyruqni bajardi. Faqat 14 kishi ma'lum nuqtada to'xtash uchun kuch topdi.

Bunda ishtirokchilar befarq emas edi. Aksincha, ko'pchiligi og'ir ruhiy iztirobda edi: terlash, titrash, duduqlanish, asabiy kulgi — ba'zilari tirnog'ini kaftiga botirardi. Ular buni qilishni istamasdi, ammo baribir davom etdi. Ichki qarshilik bilan tashqi itoat o'rtasidagi bu kurash tajribaning eng ta'sirli tomoni bo'ldi.

Bu nimani anglatadi

Milgramning xulosasi oddiy, ammo larzaga soladi: itoat insonning «yaxshi» yoki «yomon»ligidan emas, ko'proq vaziyat va hokimiyat tuzilishidan kelib chiqadi. Mas'uliyatni o'z zimmasidan obro'li shaxsga o'tkazgan odam («men faqat buyruqni bajaryapman») o'z vijdoniga zid ishni ham davom ettirishi mumkin. Ya'ni tegishli sharoit yaratilsa, ko'pchilik oddiy odamlar ham boshqalarga zarar yetkazishga qodir bo'lib qoladi.

Bu g'oya keyinchalik urush jinoyatlarini, tashkilotlardagi suiiste'mollarni va guruh bosimini tushunishda muhim kalit bo'ldi. Milgram ko'rsatdiki, «buyruqni bajardim» degan oqlov ortida chuqur psixologik mexanizm yotadi.

Axloqiy bahs va meros

Tajriba ilmiy axloq bo'yicha katta bahsni ham keltirib chiqardi: ishtirokchilar aldandi va og'ir ruhiy stressga solindi. Bugungi kunda bunday tajribaga axloqiy qo'mitalar ruxsat bermaydi. Shunga qaramay, Milgramning ishi ijtimoiy psixologiyaning eng mashhur, eng ko'p muhokama qilingan tajribalaridan biri bo'lib qoldi va inson tabiati haqidagi qarashlarni tubdan o'zgartirdi.

Eslatma: ushbu maqola Stanley Milgramning asl ilmiy ishi asosida, uning g'oya va natijalarini sharhlash maqsadida o'zbek tilida tayyorlandi. To'liq matn uchun quyidagi asl manbaga murojaat qiling.

← Kutubxonaga qaytish