GeschaftXalqaro savdo va jahon bozori
Hech bir mamlakat o'ziga kerakli hamma narsani o'zi ishlab chiqara olmaydi. Bir davlatda paxta yaxshi o'sadi, boshqasida neft ko'p, uchinchisi texnologiyaga kuchli. Bu farqlar mamlakatlarni bir-biri bilan savdo qilishga undaydi — bu xalqaro savdodir.
Nega mamlakatlar savdo qiladi
Savdoning eng oddiy sababi — mutlaq ustunlik: bir mamlakat biror tovarni boshqasidan kamroq resurs bilan ishlab chiqara oladi. Masalan, O'zbekiston iqlimi paxta yetishtirishga, Rossiya esa yog'ochsozlikka qulay — shuning uchun biri paxtaga, ikkinchisi yog'ochga ixtisoslashib, savdo qilgani ikkalasiga ham foyda.
Chuqurroq tamoyil esa — qiyosiy ustunlik (ing. comparative advantage): har bir mamlakat o'ziga nisbatan eng arzonga tushadigan (muqobil qiymati past) tovarga ixtisoslashadi. Uning ajablanarli xulosasi: hatto bir mamlakat hamma narsani yaxshiroq ishlab chiqarsa ham, ixtisoslashuv va savdo baribir ikkala tomonga foyda keltiradi. Shu bois har bir davlat o'zi kuchli tovarni sotib, qolganini chetdan oladi.
Eksport, import va savdo balansi
Eksport — mamlakatning chet elga sotgan tovar va xizmatlari. Import — chetdan sotib olgani. Ularning farqi savdo balansini tashkil qiladi: eksport ko'p bo'lsa — ijobiy (profitsit), import ko'p bo'lsa — salbiy (defitsit) balans. Sog'lom eksport mamlakatga valuta olib keladi, ish o'rinlari yaratadi va iqtisodiy o'sishga hissa qo'shadi.
Savdo siyosati: erkinlik va himoya
Davlatlar savdoga ikki xil munosabatda bo'ladi. Erkin savdo — to'siqsiz savdo, u raqobat va samaradorlikni oshiradi. Proteksionizm — mahalliy ishlab chiqaruvchini himoya qilish uchun import bojlari va cheklovlar. Proteksionizm qisqa muddatda mahalliy tarmoqni himoya qilsa-da, uzoq muddatda narxni oshiradi va raqobatni susaytiradi. Ko'p davlatlar muvozanatli yo'l tutadi.
Jahon savdo tashkiloti
Jahon savdosini tartibga solish uchun xalqaro tashkilotlar tuzilgan, eng yirigi — Jahon savdo tashkiloti (JST). Unga a'zolik savdo qoidalarini soddalashtiradi, bojlarni kamaytiradi va bozorlarga chiqishni osonlashtiradi. O'zbekiston JSTga a'zo bo'lish jarayonini olib bormoqda, tashqi savdoni kengaytirmoqda va o'zining geografik joylashuvidan mintaqaviy savdo markazi sifatida foydalanishga intilmoqda.
- Qiyosiy ustunlik — o'zi arzon ishlab chiqaradigan tovarga ixtisoslashuv
- Eksport — chet elga sotish
- Import — chetdan sotib olish
- Proteksionizm — mahalliy ishlab chiqaruvchini himoya qilish
O'zbekiston paxta tolasi, meva-sabzavot, gaz va oltin eksport qiladi; texnika, mashina va ba'zi oziq-ovqatni import qiladi. So'nggi yillarda tayyor mahsulot (kiyim, avtomobil) eksporti oshmoqda — bu qiymat zanjirida yuqoriga ko'tarilishdir.
- Xalqaro savdo qiyosiy ustunlikka asoslanadi — har kim o'zi kuchli tovarga ixtisoslashadi.
- Eksport − import = savdo balansi.
- Erkin savdo raqobatni oshiradi; proteksionizm mahalliyni himoya qiladi.
- JST jahon savdosini soddalashtiradi va tartibga soladi.
Nazorat savollari
- Qiyosiy ustunlik tamoyilini tushuntiring.
- Savdo balansi qanday hisoblanadi?
- Erkin savdo va proteksionizmni farqlang.