GeschaftDavlatning iqtisodiy roli va siyosati
Bozor ko'p narsani o'zi hal qiladi, ammo hamma narsani emas. Ba'zan bozor nuqsonga uchraydi: monopoliyalar paydo bo'ladi, atrof-muhit ifloslanadi, ba'zi zarur xizmatlar yetarlicha ishlab chiqarilmaydi, tengsizlik kuchayadi. Aynan shu joyda davlat iqtisodiyotga aralashadi.
Nega davlat aralashadi
Davlat aralashuvining asosiy sababi — bozor nuqsonlari. Bozor jamoat ne'matlarini (mudofaa, ko'cha yoritish, ko'prik) o'zi ta'minlamaydi, chunki ulardan foyda olib bo'lmaydi. Bozor ekologik zararni hisobga olmaydi. Bozor tabiiy monopoliyani yuzaga keltiradi. Bozor daromadni adolatli taqsimlamaydi. Bu holatlarda davlatning aralashuvi zarur bo'ladi.
Davlatning iqtisodiy vazifalari
- Qonun va mulk huquqini himoya qilish — bozor ishlashi uchun asos.
- Raqobatni saqlash va monopoliyani cheklash.
- Jamoat ne'matlarini (yo'l, ta'lim, xavfsizlik) ta'minlash.
- Daromadni qayta taqsimlash va ijtimoiy himoya (pensiya, nafaqa).
- Iqtisodiy barqarorlikni — narx, bandlik, o'sishni ta'minlash.
Iqtisodiy siyosat
Davlat maqsadlariga ikki asosiy vosita orqali erishadi: fiskal siyosat (budjet va soliq) va pul-kredit siyosati (Markaziy bank orqali). Ular birga iqtisodiyotni tartibga soladi: inqirozda faollikni rag'batlantiradi, «qizib ketganda» jilovlaydi. Bulardan tashqari davlat strukturaviy siyosat yuritadi — ta'lim, infratuzilma va tarmoqlarni rivojlantirish orqali uzoq muddatli o'sishga zamin yaratadi.
Aralashuv chegarasi
Davlat aralashuvi ham me'yorli bo'lishi kerak. Haddan ortiq aralashuv bozor rag'batini so'ndiradi, byurokratiya va samarasizlik keltiradi (rejali tizim buning misoli). Juda kam aralashuv esa tengsizlik va bozor nuqsonlariga olib keladi. Yaxshi siyosat — bozor erkinligi bilan davlat tartibi o'rtasida to'g'ri muvozanat topishdir. O'zbekistonda so'nggi yillarda davlat ulushi kamaytirilib, xususiy sektor kengaytirilmoqda.
- Bozor nuqsoni — bozor o'zi hal qila olmaydigan holat
- Jamoat ne'mati — hammaga tegishli, bo'linmas ne'mat (yo'l, mudofaa)
- Iqtisodiy siyosat — davlatning iqtisodiyotga ta'sir chorasi
O'zbekistonda davlat yo'l, maktab va suv tarmog'i kabi jamoat ne'matlarini quradi, chunki bozor ularni o'zi ta'minlamaydi. Ayni paytda ko'plab korxonalar xususiylashtirilib, bozorga topshirilmoqda.
- Davlat bozor nuqsonlarini to'g'rilash uchun aralashadi.
- Vazifalari: qonun, raqobat, jamoat ne'matlari, ijtimoiy himoya, barqarorlik.
- Asosiy vositalar: fiskal va pul-kredit siyosati.
- Aralashuv me'yorli bo'lishi — bozor va davlat muvozanati kerak.
Nazorat savollari
- Bozor nuqsoniga ikkita misol keltiring.
- Jamoat ne'mati nima va nega uni davlat ta'minlaydi?
- Nega davlat aralashuvi me'yorli bo'lishi kerak?