GeschaftInflatsiya
Bundan o'n yil oldin bir narsa arzon edi, bugun esa qimmat. Pulning xarid quvvati vaqt o'tishi bilan pasaymoqda. Umumiy narxlar darajasining barqaror va davomli o'sishi inflatsiya deb ataladi.
Inflatsiya qanday o'lchanadi
Inflatsiya iste'mol savati — odamlar odatda sotib oladigan tovar va xizmatlar to'plami narxining o'zgarishi orqali o'lchanadi. Agar savat bir yilda 10% qimmatlashsa, inflatsiya darajasi 10%. Muhim: inflatsiya bitta tovar narxi emas, balki umumiy narx darajasining o'sishidir.
Inflatsiya sabablari
Inflatsiya asosan uch sababdan kelib chiqadi. Talab tomonidan inflatsiya — iqtisodiyotda pul ko'p, tovar kam bo'lganda talab oshib, narxlar ko'tariladi. Xarajat tomonidan inflatsiya — ishlab chiqarish xarajatlari (xomashyo, energiya, ish haqi) oshganda sotuvchilar narxni ko'taradi. Pul massasi — davlat haddan ortiq pul chiqarsa, pul qadrsizlanadi.
Pul massasi va narx o'rtasidagi bog'liqlikni pul muomalasi qonuni — Fisher tenglamasi (M×V = P×Q) tushuntiradi: bunda M — muomaladagi pul miqdori, V — pulning aylanish tezligi, P — o'rtacha narx, Q — tovar va xizmatlar hajmi. Tovar hajmi (Q) bir zumda o'smaydi. Shuning uchun pul miqdori (M) tez ko'paysa, muvozanat asosan narxlar (P) oshishi orqali tiklanadi — ya'ni ortiqcha pul emissiyasi inflatsiyaga aylanadi.
Inflatsiya turlari va oqibatlari
Darajasiga ko'ra inflatsiya mo''tadil (yiliga bir necha foiz — me'yoriy), jadal (o'nlab foiz — zararli) va giperinflatsiya (nazoratsiz, pul deyarli qadrini yo'qotadi)ga bo'linadi. Inflatsiya pulning xarid quvvatini kamaytiradi, ayniqsa qat'iy daromadli aholiga (pensioner, oylikchi) og'ir botadi. Jamg'arma qadrsizlanadi, kelajakni rejalashtirish qiyinlashadi. Shu bilan birga, o'lchovli past inflatsiya ishlab chiqarishni biroz rag'batlantirishi mumkin.
Inflatsiyaga qarshi kurash
Inflatsiyaga qarshi asosiy vosita — Markaziy bankning pul-kredit siyosati: foiz stavkasini oshirish va pul massasini nazorat qilish talabni jilovlaydi. Bundan tashqari ishlab chiqarishni oshirish, raqobatni kuchaytirish va byudjet intizomi ham yordam beradi. Ko'p Markaziy banklar, jumladan O'zbekiston Markaziy banki, inflatsiyani ma'lum maqsadli darajada ushlab turishga (inflatsiyani nishonlash) intiladi.
- Inflatsiya — umumiy narx darajasining o'sishi
- Iste'mol savati — narx o'zgarishini o'lchash uchun tovarlar to'plami
- Giperinflatsiya — nazoratsiz, juda tez inflatsiya
- Xarid quvvati — pulga olinadigan tovar miqdori
O'zbekiston Markaziy banki inflatsiyani bosqichma-bosqich past darajaga tushirishni maqsad qilgan. Buning uchun asosiy foiz stavkasidan foydalanadi: inflatsiya kuchaysa stavkani oshiradi.
O'zbekistonda inflatsiya (yillik %)
- Inflatsiya — umumiy narx darajasining barqaror o'sishi.
- Iste'mol savati narxi orqali o'lchanadi.
- Sabablari: ortiqcha talab, yuqori xarajat va ortiqcha pul massasi.
- Asosiy kurash vositasi — Markaziy bankning pul-kredit siyosati.
Nazorat savollari
- Inflatsiya qanday o'lchanadi?
- Talab va xarajat tomonidan inflatsiyani farqlang.
- Nega inflatsiya qat'iy daromadli aholiga og'ir botadi?