GeschaftIshsizlik va bandlik
Ishlash — daromad manbai va inson qadrining bir qismi. Ammo har doim ish topmoqchi bo'lgan hamma ham ish topa olmaydi. Ishsizlik — iqtisodiyotning eng og'riqli ijtimoiy muammolaridan biridir.
Ishchi kuchi va bandlik
Ishchi kuchi — ishlashga qodir va ishlashni xohlaydigan aholi: ham band, ham ishsizlar. O'quvchilar, pensionerlar va ishlashni xohlamaydiganlar ishchi kuchiga kirmaydi. Bandlik — ishchi kuchining ish bilan ta'minlangan qismi. Ishsizlik darajasi — ishchi kuchi ichida ish topa olmayotganlarning foizi.
Ishsizlik turlari
- Friksion (o'tish) ishsizlik — odam bir ishdan ikkinchisiga o'tayotgan vaqtdagi vaqtinchalik ishsizlik; me'yoriy hisoblanadi.
- Strukturaviy ishsizlik — kasb yoki malaka bozor talabiga mos kelmaganda (masalan, texnologiya eskirganda).
- Siklik ishsizlik — iqtisodiy pasayish davrida talab kamayib, ish o'rinlari qisqarganda.
- Mavsumiy ishsizlik — ba'zi ishlar faqat ma'lum faslda bo'lganda (qishloq xo'jaligi, qurilish).
Ishsizlikning oqibatlari
Ishsizlik ham iqtisodiyotga, ham insonga zarar. Iqtisodiyot ishlab chiqarishning bir qismini yo'qotadi (yaratilishi mumkin bo'lgan mahsulot yaratilmaydi). Oila daromadsiz qoladi, malaka yo'qoladi, ijtimoiy muammolar (kambag'allik, ruhiy tushkunlik) kuchayadi. To'liq bandlikka intilish — davlatning muhim maqsadi, ammo tabiiy (friksion + strukturaviy) ishsizlik har doim mavjud bo'ladi.
Bandlik siyosati va ijtimoiy himoya
Davlat bandlikni oshirish uchun ish o'rinlari yaratadi, kasb-hunar o'rgatadi, kichik biznesni qo'llab-quvvatlaydi va ishsizlik nafaqasi beradi. O'zbekistonda mehnatga layoqatli aholi ko'p bo'lgani uchun bu ayniqsa muhim: bandlikka ko'maklashish markazlari ishlaydi, oilaviy tadbirkorlik va kasanachilik rag'batlantiriladi. Mehnat migratsiyasi (chet elda ishlash) ham muhim bandlik va daromad manbai bo'lib turibdi.
- Ishchi kuchi — band va ishsizlarning yig'indisi
- Ishsizlik darajasi — ishchi kuchi ichida ishsizlar foizi
- Strukturaviy ishsizlik — malaka bozorga mos kelmagani sabab
- Siklik ishsizlik — pasayish davridagi ishsizlik
O'zbekistonda har yili ko'plab yosh mehnat bozoriga kirib keladi. Shuning uchun yangi ish o'rinlari yaratish va yoshlarni bozor talab qiladigan kasblarga (IT, xizmat, ishlab chiqarish) o'qitish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishidir.
O'zbekistonda ishsizlik darajasi (%)
- Ishchi kuchi band va ishsizlarni birga oladi; ishsizlik darajasi foizda o'lchanadi.
- Turlari: o'tish, strukturaviy, siklik, mavsumiy.
- Ishsizlik iqtisodiy yo'qotish va ijtimoiy muammolarga olib keladi.
- Davlat ish o'rni yaratish, o'qitish va ijtimoiy himoya bilan kurashadi.
Nazorat savollari
- Kim ishchi kuchiga kiradi, kim kirmaydi?
- Strukturaviy va siklik ishsizlikni farqlang.
- Davlat ishsizlikka qarshi qanday choralar ko'radi?