Makroiqtisodiyot

Iqtisodiy sikllar

5.3-dars

Iqtisodiyot tekis chiziq bo'ylab o'smaydi — u to'lqinsimon harakat qiladi: gullab-yashnash davri inqirozga, inqiroz esa qayta tiklanishga o'rin beradi. Bu takrorlanuvchi to'lqinlar iqtisodiy sikllar deb ataladi.

Siklning bosqichlari

Iqtisodiy sikl to'rt bosqichdan iborat. Yuksalish (ekspansiya) — ishlab chiqarish o'sadi, ishsizlik kamayadi, daromad ortadi. Cho'qqi — iqtisodiyot eng yuqori nuqtada, ba'zan «qizib» ketadi. Pasayish (retsessiya) — ishlab chiqarish qisqaradi, ishsizlik oshadi, firmalar zarar ko'radi. Tub (chuqurlik) — eng past nuqta, undan keyin qayta tiklanish boshlanadi.

Nega sikllar yuzaga keladi

Sikllarning sabablari murakkab: talabning keskin o'zgarishi, investitsiya to'lqinlari, narx va kutilmalar, tashqi zarbalar (jahon inqirozi, energiya narxi) va pul-kredit siyosati. Masalan, odamlar kelajakdan xavotirlansa, xarajatni kamaytiradi — talab tushadi va pasayish boshlanadi. Aksincha, ishonch ortsa, xarajat va investitsiya o'sadi.

Inqiroz va davlat

Chuqur va uzoq pasayish inqiroz (yoki depressiya) deb ataladi. 2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi bunga misol. Bunday paytda davlat va Markaziy bank aralashadi: xarajatni oshiradi, soliqni yoki foiz stavkasini kamaytiradi, banklarni qo'llab-quvvatlaydi — maqsad talabni jonlantirib, iqtisodiyotni qayta tiklashdir. Sikllarni butunlay yo'q qilib bo'lmaydi, ammo ularning zarbasini yumshatish mumkin.

Atamalar

Iqtisodiy sikl — iqtisodiyotning to'lqinsimon o'zgarishi
Retsessiya — ishlab chiqarishning qisqarishi
Inqiroz — chuqur va uzoq pasayish
Ekspansiya — yuksalish, o'sish bosqichi

O'zbekistondan misol

2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi ko'p mamlakatlarni pasayishga olib keldi. O'zbekiston o'sha davrda tashqi bozorga kam bog'liq bo'lgani uchun zarbani nisbatan yengil o'tkazdi — bu ochiqlik ham imkoniyat, ham xavf ekanini ko'rsatadi.

Xulosa

Iqtisodiyot to'lqinsimon harakat qiladi — bu iqtisodiy sikl.
To'rt bosqich: yuksalish, cho'qqi, pasayish, tub.
Sabablari: talab, investitsiya, kutilma va tashqi zarbalar.
Davlat va Markaziy bank inqiroz zarbasini yumshatadi.

Nazorat savollari

Iqtisodiy siklning to'rt bosqichini sanang.
Retsessiya va inqiroz o'rtasidagi farq nimada?
Inqiroz paytida davlat qanday chora ko'radi?