GeschaftIqtisodiy tizimlar
«Nima, qanday va kim uchun ishlab chiqarish» degan uchta asosiy savolga jamiyat qanday javob berishiga qarab iqtisodiy tizimlar farqlanadi. Tarix davomida to'rt asosiy tizim shakllangan.
An'anaviy tizim
Bunda qarorlar avloddan-avlodga o'tgan urf-odat va an'analar asosida qabul qilinadi. O'g'il otasining kasbini davom ettiradi, ishlab chiqarish usuli o'zgarmaydi. Bu tizim barqaror, ammo sekin rivojlanadi va o'zgarishlarga moslashishi qiyin. U asosan qadimiy va yopiq qishloq jamiyatlariga xos.
Buyruqbozlik (rejali) tizim
Bunda barcha iqtisodiy qarorlarni davlat markazdan belgilaydi: nima, qancha va qanday narxda ishlab chiqarishni reja orqali buyuradi. Mulk davlatniki. Bu tizim resurslarni bir maqsadga yo'naltirishda kuchli, ammo raqobat va rag'bat yo'qligi tufayli samarasiz bo'ladi, tovar taqchilligi va sifatsizlik yuzaga keladi. Sobiq Sovet Ittifoqi shu tizimda edi.
Bozor tizimi
Bunda qarorlar erkin narxlar, talab va taklif orqali qabul qilinadi. Mulk xususiy, tadbirkorlar foyda uchun raqobatlashadi. Adam Smit aytgan «ko'rinmas qo'l» — narxlar orqali millionlab mustaqil qarorlar o'z-o'zidan muvofiqlashadi. Bozor tizimi samarali va tez rivojlanadi, ammo o'z-o'zidan tengsizlik, monopoliya va ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Aralash tizim
Bugungi ko'pchilik davlatlar aralash tizimda: bozor erkinligi bilan davlat tartibga solishi birga ishlaydi. Bozor asosiy qarorlarni hal qiladi, davlat esa raqobatni himoya qiladi, jamoat ne'matlarini ta'minlaydi, kambag'allarni qo'llab-quvvatlaydi va inqirozlarni yumshatadi. Bu tizim samaradorlik va adolatni muvozanatlashga intiladi.
O'zbekiston mustaqillikdan so'ng markazlashgan rejali tizimdan aralash bozor tizimiga o'tdi: davlat mulki xususiylashtirildi, erkin narxlar joriy etildi, ammo davlat muhim sohalar (energetika, transport) va ijtimoiy himoyani nazorat qilib turadi.
- An'anaviy tizim — urf-odatga asoslangan iqtisodiyot
- Rejali tizim — davlat markazdan boshqaradi
- Bozor tizimi — narx, talab va taklif boshqaradi
- Aralash tizim — bozor + davlat tartibi
- To'rt iqtisodiy tizim: an'anaviy, rejali, bozor, aralash.
- Rejali tizim markazlashgan, bozor tizimi erkin narxlarga asoslanadi.
- Aralash tizim bozor va davlatni birlashtiradi — bugungi eng keng tarqalgan model.
- O'zbekiston rejalidan aralash bozor tizimiga o'tdi.
Nazorat savollari
- Rejali va bozor tizimining asosiy farqi nimada?
- «Ko'rinmas qo'l» iborasi nimani anglatadi?
- Nega ko'pchilik davlatlar aralash tizimni tanlaydi?