Iqtisodiyot asoslari

Pul: mohiyati va vazifalari

1.5-dars

Pulsiz iqtisodiyotni tasavvur qiling: non olish uchun novvoyga kerakli narsangizni taklif qilishingiz kerak. Ammo novvoyga sizning tovaringiz kerak bo'lmasa-chi? Bu — barter (to'g'ridan-to'g'ri ayirboshlash) muammosi. Pul aynan shu muammoni yechish uchun paydo bo'lgan.

Pulning kelib chiqishi

Dastlab jamiyatlar natural xo'jalik yuritgan: har kim o'zi uchun ishlab chiqargan. Mehnat taqsimoti kuchaygach ayirboshlash zaruriyati tug'ildi. Barter noqulay edi, chunki u ikkala tomonning ehtiyoji bir-biriga mos kelishini talab qilardi. Shuning uchun hamma qabul qiladigan yagona vosita tanlandi: turli davrlarda chorva, don, tuz, keyin oltin va kumush, nihoyat qog'oz va elektron pul.

Pulning to'rt vazifasi

Qiymat o'lchovi — barcha tovarlar narxi pulda ifodalanadi, bu ularni taqqoslashni osonlashtiradi.
Muomala vositasi — pul oldi-sotdida vositachi bo'ladi, barterni almashtiradi.
To'lov vositasi — ish haqi, soliq, kredit va qarzlar pul bilan to'lanadi.
Jamg'arma (boylik saqlash) vositasi — pulni kelajak uchun saqlab qo'yish mumkin.

Pul turlari

Pul naqd (banknot va tanga) va naqdsiz (bank hisobidagi yozuv) bo'ladi. Bugungi kunda pulning aksariyati naqdsiz: plastik karta, bank o'tkazmalari va onlayn to'lovlar. Naqdsiz pul tez, xavfsiz va shaffof — u iqtisodiyotning «oq» qismini kengaytiradi va soliq yig'ilishini yaxshilaydi.

Pul qiymati va ishonch

Zamonaviy pulning o'z qiymati yo'q — bir bo'lak qog'oz. Uning qiymati davlat kafolati va odamlarning ishonchiga asoslanadi. Agar pul o'z xarid quvvatini tez yo'qotsa (inflatsiya), unga ishonch susayadi. Shuning uchun pul qiymatini barqaror saqlash — Markaziy bankning eng muhim vazifasidir. Xarid quvvati — bir birlik pulga sotib olish mumkin bo'lgan tovar miqdori.

Atamalar

Barter — tovarni tovarga to'g'ridan-to'g'ri ayirboshlash
Muomala vositasi — pulning oldi-sotdidagi vositachilik vazifasi
Xarid quvvati — bir birlik pulga olinadigan tovar miqdori
Naqdsiz pul — bank hisobidagi elektron pul

O'zbekistondan misol

O'zbekistonning milliy valyutasi — so'm 1994-yil 1-iyulda joriy etildi. Bugun Payme va Click kabi tizimlar orqali naqdsiz to'lovlar keng tarqalgan: bozorda ham QR-kod orqali to'lash mumkin, bu pul muomalasini shaffoflashtiradi.

Xulosa

Pul barter muammosini yechish uchun paydo bo'lgan.
To'rt vazifasi: qiymat o'lchovi, muomala, to'lov va jamg'arma.
Pul naqd va naqdsiz bo'ladi; zamonaviy pul asosan naqdsiz.
Pul qiymati ishonchga asoslanadi; uni barqaror saqlash muhim.

Nazorat savollari

Barterning ikkita kamchiligini ayting.
Pulning to'rt vazifasini misollar bilan tushuntiring.
Nega inflatsiya pulga bo'lgan ishonchni susaytiradi?