GeschaftIshlab chiqarish omillari va mehnat taqsimoti
Tovar va xizmatlar o'z-o'zidan paydo bo'lmaydi — ular ishlab chiqariladi. Buning uchun zarur bo'lgan resurslar ishlab chiqarish omillari deb ataladi. Ular qanday birlashtirilishi va taqsimlanishi jamiyat farovonligini belgilaydi.
To'rt omil
- Yer — tabiat bergan barcha resurslar: yer maydoni, suv, o'rmon, foydali qazilmalar. Undan olinadigan daromad — renta.
- Mehnat — insonning jismoniy va aqliy kuchi. Daromadi — ish haqi.
- Kapital — ishlab chiqarishda ishlatiladigan bino, mashina, asbob-uskuna va pul. Daromadi — foiz.
- Tadbirkorlik — qolgan uch omilni birlashtirib, tavakkal qilib ish yurituvchi qobiliyat. Daromadi — foyda.
Bu omillarning har biri cheklangan, shuning uchun ulardan samarali foydalanish muhim. Zamonaviy iqtisodiyotda beshinchi omil — axborot va bilim (texnologiya) ham tobora muhim bo'lib bormoqda: aynan u qolgan omillarning unumdorligini oshiradi.
Ishlab chiqarishning uch sohasi
Ishlab chiqarish kechadigan bosqichga qarab iqtisodiyot uch sohaga bo'linadi. Birlamchi soha tabiatdan xomashyoni bevosita oladi: qishloq xo'jaligi, konchilik, neft va gaz qazib olish. Ikkilamchi soha xomashyoni tayyor mahsulotga aylantiradi: to'qimachilik, oziq-ovqat, avtomobil sanoati. Uchlamchi (xizmat) soha esa moddiy tovar emas, xizmat yaratadi: savdo, transport, turizm, bank, ta'lim va tibbiyot. Mamlakat rivojlangani sari ish o'rinlari birlamchi sohadan xizmat sohasiga siljiydi.
Mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv
Agar har bir kishi o'ziga kerakli hamma narsani o'zi ishlab chiqarsa, mahsulot kam va sifatsiz bo'lardi. Shuning uchun jamiyat mehnatni taqsimlaydi: har kim bitta ishga ixtisoslashadi. Ixtisoslashuv unumdorlikni keskin oshiradi, chunki inson bir ishni takror bajarib mahorat oshiradi, vaqt tejaydi va yaxshi asbob-uskuna yaratadi.
Mehnat taqsimoti darajalarga bo'linadi: korxona ichida (bir ishchi detal yasaydi, boshqasi yig'adi), tarmoqlar o'rtasida (qishloq xo'jaligi, sanoat, xizmat) va xalqaro darajada (davlatlar o'zi kuchli tovarga ixtisoslashadi). Har bir daraja umumiy mahsuldorlikni oshiradi, ammo ayirboshlashni zaruriy qiladi.
Unumdorlik
Unumdorlik (ing. productivity) — bir birlik resurs evaziga ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori. Masalan, bir ishchi bir kunda qancha mahsulot yaratadi. Unumdorlikni oshirish — farovonlikning kaliti: shu tufayli kamroq mehnat bilan ko'proq mahsulot yaratiladi. Unga ta'lim, malaka, texnologiya va yaxshi boshqaruv ta'sir qiladi.
- Ishlab chiqarish omillari — yer, mehnat, kapital, tadbirkorlik
- Ixtisoslashuv — bitta ishga yo'naltirilganlik
- Unumdorlik (productivity) — resurs birligiga to'g'ri keladigan mahsulot
O'zbekistonda to'qimachilik klasterlari mehnat taqsimotiga misol: bir korxona paxtani tozalaydi, ikkinchisi ip yigiradi, uchinchisi mato to'qiydi, to'rtinchisi kiyim tikadi. Bu zanjir har bosqichda ixtisoslashuv tufayli sifatli va arzon mahsulot beradi.
- To'rt ishlab chiqarish omili: yer, mehnat, kapital, tadbirkorlik.
- Har omil o'z daromadini oladi: renta, ish haqi, foiz, foyda.
- Ixtisoslashuv va mehnat taqsimoti unumdorlikni oshiradi.
- Unumdorlik o'sishi jamiyat farovonligining asosidir.
Nazorat savollari
- Kapital va yer omillarini misollar bilan farqlang.
- Nega ixtisoslashuv unumdorlikni oshiradi?
- Unumdorlikni oshiradigan uchta omilni sanang.