GeschaftTanlov va muqobil qiymat
Cheklanganlik bizni doimo tanlashga majbur qiladi. Har bir tanlov esa bir narsani olib, boshqasidan voz kechishni bildiradi. Iqtisodiyotda «bepul narsa yo'q» degan mashhur qoida bor: har qanday qarorning yashirin narxi mavjud.
Muqobil qiymat
Muqobil qiymat (ing. opportunity cost) — biror tanlov qilinganda voz kechilgan eng yaxshi muqobil imkoniyatdir. Bu pulda emas, balki «yo'qotilgan imkoniyat»da o'lchanadi. Masalan, talaba bir kechani imtihonga tayyorgarlikka sarflasa, o'sha vaqtni ishlashga yoki dam olishga sarflay olmaydi — voz kechilgan eng qadrli variant uning muqobil qiymatidir.
Muqobil qiymat tushunchasi barcha darajalarda ishlaydi. Inson: pulni telefonga sarflaysanmi yoki jamg'arasanmi? Firma: yangi zavodga investitsiya qilasanmi yoki reklamaga? Davlat: byudjetni ta'limga yo'naltirasanmi yoki yo'llarga? Har bir «ha» boshqa narsaga «yo'q» demakdir.
Ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig'i
Iqtisodchilar tanlovni ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig'i (IIEC) yordamida tasvirlaydi. Tasavvur qiling, mamlakat faqat ikki xil tovar — non va traktor ishlab chiqaradi. Barcha resurslar to'liq band bo'lsa, ko'proq non ishlab chiqarish uchun kamroq traktor ishlab chiqarishga to'g'ri keladi. Egri chiziq shu tanlovni ko'rsatadi: undagi har bir nuqta resurslarning to'liq ishlatilgan holatidir.
Egri chiziqdan ichkaridagi nuqta resurslar to'liq ishlatilmayotganini (masalan, ishsizlik yoki bo'sh quvvatlar) bildiradi. Egri chiziqdan tashqaridagi nuqtaga hozirgi resurslar bilan erishib bo'lmaydi — bunga faqat iqtisodiy o'sish (yangi texnologiya, ko'proq resurs) orqali yetish mumkin.
Ratsional tanlov
Iqtisodiyot insonni ratsional deb faraz qiladi: ya'ni u har bir qarorda foyda va xarajatni taqqoslab, o'ziga eng ko'p naf keltiradigan variantni tanlaydi. Amalda odamlar doim ham to'liq ratsional emas, lekin bu faraz iqtisodiy xatti-harakatni tushunishga yordam beradi. Aqlli qaror — bu chekli foyda chekli xarajatdan yuqori bo'lgan qarordir.
- Muqobil qiymat (opportunity cost) — voz kechilgan eng yaxshi imkoniyat
- IIEC — ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig'i
- Ratsional tanlov — foyda va xarajatni taqqoslab qilingan qaror
O'zbekiston 2021-yildan paxta maydonlarining bir qismini bog' va issiqxonaga aylantirdi. Buning muqobil qiymati — kamaygan paxta hosili. Ammo uzum va meva ko'proq daromad keltirgani uchun bu tanlov iqtisodiy jihatdan oqilona bo'ldi.
- Cheklanganlik tufayli har bir tanlov bir narsadan voz kechishni bildiradi.
- Muqobil qiymat — voz kechilgan eng yaxshi imkoniyat.
- IIEC resurslar cheklanganda tovarlar o'rtasidagi tanlovni ko'rsatadi.
- Ratsional inson foyda va xarajatni taqqoslab qaror qabul qiladi.
Nazorat savollari
- Universitetda o'qishning muqobil qiymati nimalardan iborat?
- IIEC ichidagi nuqta nimani anglatadi?
- «Bepul tushlik yo'q» iborasini muqobil qiymat bilan izohlang.