Bozor iqtisodiyotiga o'tish

1991-yilda O'zbekiston mustaqillikka erishganda mamlakat iqtisodiyoti og'ir ahvolda edi. Sovet davridan qolgan markazlashgan rejali tizimda barcha qarorlar Moskvadan belgilanardi, mulk esa davlatga tegishli edi. Bu tizim yangi, mustaqil davlat sharoitiga mos kelmasdi. Shu sababli mamlakat rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o'tishni boshladi.

«O'zbek modeli» — beshta tamoyil

O'zbekiston bozor iqtisodiyotiga keskin, «shok terapiya» yo'li bilan emas, balki bosqichma-bosqich, o'ziga xos yo'l bilan o'tishni tanladi. Bu yondashuv keyinchalik «o'zbek modeli» deb nomlandi va beshta tamoyilga asoslandi:

Birinchidan, iqtisodiyot siyosatdan ustun bo'lishi va mafkuradan xoli bo'lishi kerak. Ikkinchidan, davlat islohotlarning bosh tashabbuskori — «bosh islohotchi» bo'lishi lozim. Uchinchidan, butun hayot qonun ustuvorligiga asoslanishi shart. To'rtinchidan, aholining ijtimoiy himoyasi kuchli bo'lishi kerak. Beshinchidan, bozor iqtisodiyotiga keskin emas, bosqichma-bosqich o'tish zarur.

Milliy valyuta — so'm

Bozor iqtisodiyotiga o'tishning eng muhim qadamlaridan biri o'z pul birligini joriy qilish edi. Chunki o'z valyutasiga ega bo'lmagan mamlakat to'liq iqtisodiy mustaqillikka erisha olmaydi. Dastlab, 1993-yilda vaqtinchalik pul birligi — so'm-kupon muomalaga chiqarildi. So'ng 1994-yil 1-iyulda to'laqonli milliy valyuta — so'm joriy etildi. Bu O'zbekistonning iqtisodiy suvereniteti yo'lidagi tarixiy voqea bo'ldi.

Xususiylashtirish

Rejali tizimda deyarli barcha mulk davlatniki edi. Bozor iqtisodiyoti esa xususiy mulkka tayanadi. Shu sababli davlat mulkini bosqichma-bosqich xususiylashtirish boshlandi. Buning uchun 1991-yilda maxsus qonun qabul qilindi va 1994-yilda Davlat mulki qo'mitasi tuzildi.

Dastlabki bosqichda aholiga yaqin sohalar — uy-joylar, savdo do'konlari, maishiy xizmat shoxobchalari va kichik korxonalar xususiylashtirildi. Keyingi bosqichlarda o'rta va yirik korxonalar ham xususiy tadbirkorlarga o'tdi, ular asosan aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi. Natijada millionlab oila mulkka, yer-tomorqaga va o'z biznesiga ega bo'ldi. Xususiy mulk mamlakat iqtisodiyotining yangi poydevoriga aylandi.