GeschaftDavlat budjeti va moliya tizimi
Davlat maktab quradi, yo'l yotqizadi, shifoxona va armiya saqlaydi, pensiya to'laydi. Bularning barchasi pul talab qiladi. Davlat pulni qanday to'playdi va qanday sarflaydi — buni moliya tizimi va davlat budjeti belgilaydi.
Moliya tizimi nima
Moliya — pul mablag'larini to'plash, taqsimlash va ishlatish tizimi. U davlat moliyasi (budjet, davlat fondlari) va xususiy moliyani (firma va oila moliyasi) o'z ichiga oladi. Moliya tizimi orqali jamiyatdagi pul kerakli joyga yo'naltiriladi.
Davlat budjeti
Davlat budjeti — davlatning ma'lum davrdagi daromad va xarajatlari rejasi. Daromadning asosiy qismi — soliqlar. Xarajatlar esa ta'lim, sog'liqni saqlash, mudofaa, ijtimoiy to'lovlar va infratuzilmaga yo'naltiriladi. Budjet — davlat siyosatining moliyaviy ko'zgusi: pul qayerga sarflansa, davlat o'sha sohani ustuvor deb biladi.
Defitsit, profitsit va davlat qarzi
Agar davlat daromadidan ko'proq sarflasa, budjet defitsiti (taqchilligi) yuzaga keladi; kamroq sarflasa — profitsit (ortiqchasi). Defitsitni qoplash uchun davlat qarz oladi (obligatsiya chiqaradi yoki kredit oladi) — bu davlat qarzini oshiradi. O'lchovli defitsit rivojlanish uchun foydali bo'lishi mumkin, ammo doimiy katta defitsit va qarz iqtisodiyotni zaiflashtiradi.
Fiskal siyosat
Davlat soliq va xarajatlar orqali iqtisodiyotga ta'sir qiladi — bu fiskal (budjet-soliq) siyosat. Iqtisodiyot sustlashganda davlat xarajatni oshirib yoki soliqni kamaytirib talabni rag'batlantiradi. Iqtisodiyot «qizib» ketganda aksincha yo'l tutadi. Fiskal siyosat pul-kredit siyosati bilan birgalikda iqtisodiy barqarorlikni ta'minlaydi.
- Moliya tizimi — pulni to'plash va taqsimlash tizimi
- Davlat budjeti — daromad va xarajat rejasi
- Defitsit — xarajat daromaddan ko'p
- Fiskal siyosat — soliq va xarajat orqali tartibga solish
O'zbekistonda «Ochiq budjet» tashabbusi orqali aholi budjetning bir qismi qaysi loyihaga (maktab, yo'l, sport maydoni) sarflanishini ovoz berib tanlaydi — bu budjet shaffofligini oshiradi.
- Moliya tizimi pulni to'playdi va taqsimlaydi; asosiy qismi — davlat budjeti.
- Budjet daromadi asosan soliqlardan, xarajati ijtimoiy sohalarga.
- Defitsit — xarajat daromaddan ko'p; u davlat qarzini oshiradi.
- Fiskal siyosat soliq va xarajat orqali iqtisodiyotni tartibga soladi.
Nazorat savollari
- Davlat budjetining asosiy daromad manbai nima?
- Defitsit va profitsitni farqlang.
- Fiskal siyosat qanday ishlaydi?