GeschaftMarkaziy bank va pul-kredit siyosati
Butun bank tizimining «yuragi» — Markaziy bank. U oddiy odamlarga xizmat ko'rsatmaydi, balki butun mamlakat pul tizimini boshqaradi va pul qiymatini barqaror ushlab turadi.
Markaziy bankning vazifalari
- Pul chiqarish (emissiya) — milliy valyutani muomalaga chiqarish yagona huquqi.
- Narx barqarorligini ta'minlash — inflatsiyani jilovlash.
- Tijorat banklarini nazorat qilish va litsenziyalash.
- Davlatning oltin-valyuta zaxirasini boshqarish.
- «Banklarning banki» — tijorat banklariga kredit berish.
Pul-kredit siyosati
Markaziy bank iqtisodiyotdagi pul miqdorini boshqarib, inflatsiya va o'sishga ta'sir qiladi — bu pul-kredit (monetar) siyosat. Ikki yo'nalishi bor. Qattiq siyosat — pulni «qimmatlashtirib» (foiz stavkasini oshirib), talab va inflatsiyani kamaytiradi. Yumshoq siyosat — pulni «arzonlashtirib» (stavkani tushirib), iqtisodiy faollikni rag'batlantiradi.
Asosiy vositalar
Markaziy bankning asosiy vositasi — asosiy foiz stavkasi (bazaviy stavka). U tijorat banklari kreditlari va omonatlari foiziga ta'sir qiladi. Stavka oshsa — kredit qimmatlashadi, xarajat va talab kamayadi, inflatsiya pasayadi. Boshqa vositalar: majburiy zaxira normasi (banklar zaxirada saqlashi shart bo'lgan pul ulushi) va ochiq bozor operatsiyalari (davlat qimmatli qog'ozlarini sotib olish yoki sotish).
Mustaqillik va ishonch
Markaziy bankning davlatdan nisbatan mustaqilligi muhim: agar u siyosiy bosim ostida cheksiz pul chiqarsa, inflatsiya kuchayadi. Mustaqil va ishonchli Markaziy bank pul qiymatini barqaror ushlab, iqtisodiyotga ishonch keltiradi. O'zbekiston Markaziy banki so'm barqarorligi va inflatsiyani nishonli darajaga tushirish uchun aynan shu vositalardan foydalanadi.
- Emissiya — pul chiqarish
- Pul-kredit siyosati — pul miqdori orqali iqtisodiyotga ta'sir
- Asosiy foiz stavkasi — Markaziy bankning bazaviy stavkasi
- Majburiy zaxira — banklar zaxirada saqlashi shart bo'lgan ulush
Inflatsiya kuchayganda O'zbekiston Markaziy banki asosiy stavkani oshiradi. Bu kreditni qimmatlashtiradi, xarajatni kamaytiradi va narxlar o'sishini jilovlashga yordam beradi.
- Markaziy bank pul chiqaradi, narx barqarorligini ta'minlaydi, banklarni nazorat qiladi.
- Pul-kredit siyosati qattiq (stavka oshirish) yoki yumshoq (stavka tushirish) bo'ladi.
- Asosiy vosita — foiz stavkasi.
- Mustaqil Markaziy bank iqtisodiyotga ishonch keltiradi.
Nazorat savollari
- Markaziy bankning uchta vazifasini ayting.
- Qattiq va yumshoq pul-kredit siyosatini farqlang.
- Foiz stavkasi oshsa inflatsiyaga qanday ta'sir qiladi?