GeschaftBank tizimi
Ba'zi odam va korxonalarda ortiqcha pul bor, boshqalarga esa pul yetishmaydi. Banklar aynan shu ikki tomonni bog'laydi: birovdan pulni omonatga oladi, boshqasiga kredit sifatida beradi. Shu tarzda pul iqtisodiyotda harakatlanadi va «ishlaydi».
Bank tizimining tuzilishi
Zamonaviy bank tizimi ikki bosqichli. Yuqorida — Markaziy bank (davlatning pul organi), pastda — tijorat banklari (aholi va korxonalarga xizmat qiladi). Bu tuzilma pul tizimini barqaror va nazorat ostida ushlab turadi.
Tijorat banklari nima qiladi
- Omonat qabul qiladi — odamlar pulini saqlashga qo'yadi va foiz oladi.
- Kredit beradi — pulga muhtoj shaxs va firmalarga foiz evaziga qarz beradi.
- To'lovlarni amalga oshiradi — o'tkazma, karta, kommunal to'lov.
- Valuta ayirboshlaydi va boshqa moliyaviy xizmatlar ko'rsatadi.
Bank qanday daromad qiladi
Bank omonatga past foiz to'lab, kreditga yuqori foiz olib, farqidan (foiz marjasi) daromad qiladi. Masalan, omonatga 14% to'lab, kreditga 24% bersa, farqi bank daromadi bo'ladi. Bank shuningdek xizmat haqi va valuta operatsiyalaridan ham foyda oladi.
Kreditning iqtisodiy roli
Kredit — belgilangan muddatda foiz bilan qaytarish sharti bilan beriladigan pul. U iqtisodiyot uchun juda muhim: tadbirkor kredit bilan biznes ochadi, oila uy-joy yoki texnika oladi, firma ishlab chiqarishni kengaytiradi. Ammo kredit mas'uliyat talab qiladi: qaytarilmasa, qarz o'sib, moliyaviy muammoga aylanadi. Shuning uchun kreditni o'z imkoniyatiga qarab olish kerak.
- Markaziy bank — davlatning pul organi, banklarni nazorat qiladi
- Tijorat banki — aholi va firmalarga xizmat qiladigan bank
- Omonat (depozit) — bankka saqlashga qo'yilgan pul
- Foiz marjasi — kredit va omonat foizlari farqi
O'zbekistonda banklar ipoteka va avtokredit orqali aholiga uy va mashina olishga yordam beradi. Davlat ba'zi kreditlarga subsidiya berib, foiz yukini yengillashtiradi.
- Banklar ortiqcha pulni omonatga olib, muhtojlarga kredit beradi.
- Bank tizimi ikki bosqichli: Markaziy va tijorat banklari.
- Bank foiz marjasi va xizmat haqidan daromad qiladi.
- Kredit iqtisodiy faollikni rag'batlantiradi, ammo mas'uliyat talab qiladi.
Nazorat savollari
- Bank tizimining ikki bosqichi qanday?
- Bank qanday daromad qiladi?
- Kreditning foydasi va xavfi nimada?