GeschaftIqtisodiy o'sish
Nega ba'zi mamlakatlar boy, ba'zilari kambag'al? Nega bugungi avlod ota-bobolaridan farovonroq yashaydi? Javob iqtisodiy o'sishda. O'sish — uzoq muddatda farovonlikni belgilaydigan eng muhim jarayon.
O'sish nima va qanday o'lchanadi
Iqtisodiy o'sish — mamlakatda ishlab chiqariladigan tovar va xizmatlar hajmining vaqt o'tishi bilan ortishi. U odatda real YaIMning yillik o'sish foizi bilan o'lchanadi. Kichik farq ham katta ahamiyatga ega: yiliga 7% o'sadigan iqtisodiyot taxminan 10 yilda ikki barobar kattalashadi, 3% o'sadigani esa 23 yilda.
O'sish omillari
- Mehnat resurslari — ishchi kuchi soni va uning malakasi (inson kapitali).
- Kapital — zavod, mashina, yo'l, infratuzilmaga investitsiya.
- Tabiiy resurslar — yer, xomashyo, energiya.
- Texnologiya va innovatsiya — mavjud resurslardan samaraliroq foydalanish imkonini beradi.
Ekstensiv va intensiv o'sish
O'sish ikki yo'l bilan bo'ladi. Ekstensiv o'sish — resurs miqdorini oshirish orqali (ko'proq ishchi, ko'proq yer, ko'proq zavod). Intensiv o'sish — mavjud resurslardan samaraliroq foydalanish orqali (yangi texnologiya, malaka, yaxshi boshqaruv). Ekstensiv o'sishning chegarasi bor — resurslar tugaydi. Barqaror uzoq muddatli taraqqiyot asosan intensiv o'sishga, ya'ni unumdorlik oshishiga tayanadi.
O'sishning narxi va sifati
O'sish faqat ijobiy emas: u tabiiy resurslarni kamaytiradi va atrof-muhitni ifloslantirishi mumkin. Shuning uchun bugun «sifatli o'sish» va barqaror rivojlanish g'oyasi ilgari suriladi — ekologiyani buzmasdan, aholining haqiqiy turmush sifatini oshiradigan o'sish. Shuningdek, o'sish samarasi adolatli taqsimlansa, jamiyatga ko'proq foyda beradi.
- Iqtisodiy o'sish — real YaIMning ortishi
- Inson kapitali — ishchi kuchining bilim va malakasi
- Ekstensiv o'sish — resurs miqdorini oshirish
- Intensiv o'sish — samaradorlikni oshirish
O'zbekiston o'sishni intensiv yo'lga burmoqda: paxta maydonini kengaytirish (ekstensiv) o'rniga, yuqori daromadli ekinlar, sanoatni qayta ishlash va IT-sohaga (intensiv) e'tibor qaratilmoqda.
O'zbekiston iqtisodiy o'sishi (yillik %)
- Iqtisodiy o'sish — ishlab chiqarish hajmining ortishi, real YaIM bilan o'lchanadi.
- Kichik foiz farqi uzoq muddatda katta ahamiyatga ega.
- Omillari: mehnat, kapital, tabiiy resurslar, texnologiya.
- Barqaror taraqqiyot intensiv, sifatli o'sishga tayanadi.
Nazorat savollari
- Ekstensiv va intensiv o'sishni farqlang.
- Nega intensiv o'sish uzoq muddatda muhimroq?
- Inson kapitali nima va u o'sishga qanday ta'sir qiladi?