Firma va tadbirkorlik

Firma xarajatlari

4.2-dars

Har qanday firma foyda olishni xohlaydi. Foydani tushunish uchun avval xarajatlarni tushunish kerak — chunki foyda daromaddan xarajatni ayirgandan qoladigan qismdir. Xarajatlarni to'g'ri hisoblash — firma omon qolishining sharti.

Doimiy va o'zgaruvchan xarajatlar

Xarajatlar ikki turga bo'linadi. Doimiy xarajatlar (ing. fixed costs) ishlab chiqarish hajmiga bog'liq emas: ijara, uskuna, ma'muriy ish haqi — firma hech narsa ishlab chiqarmasa ham to'lanadi. O'zgaruvchan xarajatlar (ing. variable costs) esa ishlab chiqarish hajmiga qarab o'zgaradi: xomashyo, energiya, soatbay ish haqi. Ularning yig'indisi — umumiy (yalpi) xarajat.

Asosiy va aylanma mablag'

Firma mablag'i qanday ishlatilishiga qarab ham ikkiga bo'linadi. Asosiy mablag' (asosiy kapital) — bino, dastgoh, traktor kabi uzoq yillar va ko'p marta ishlatiladigan vositalarga sarflanadigan pul; u asta-asta eskirib, qiymatini mahsulotga ko'chiradi. Aylanma mablag' (aylanma kapital) — xomashyo, yoqilg'i, material va ishchi kuchiga sarflanadi; u har ishlab chiqarish siklida to'liq sarflanib, sotuvdan keyin pulga qaytadi. Firma sog'lom ishlashi uchun ikkalasining muvozanati zarur.

O'rtacha va chekli xarajat

O'rtacha xarajat — bir birlik mahsulotga to'g'ri keladigan xarajat (umumiy xarajat bo'linadi mahsulot soniga). Chekli xarajat (ing. marginal cost) — bitta qo'shimcha birlik ishlab chiqarish uchun kerak bo'lgan qo'shimcha xarajat. Chekli xarajat firma uchun eng muhim ko'rsatkich: u yana bir birlik ishlab chiqarish foydali yoki yo'qligini hal qiladi.

Ko'lam samarasi

Ishlab chiqarish ko'payganda ko'pincha bir birlikka xarajat kamayadi — bu ko'lam samarasi (ing. economies of scale) deb ataladi. Sababi: doimiy xarajat ko'p mahsulotga taqsimlanadi va yirik xaridlar arzonroq bo'ladi. Shuning uchun yirik korxonalar ba'zan kichiklardan arzonroq ishlab chiqaradi. Ammo juda kattalashib ketsa, boshqaruv qiyinlashib, xarajat qaytadan oshishi mumkin.

Xarajat va qaror

Firma ishlab chiqarish hajmini chekli xarajat va chekli daromadni taqqoslab belgilaydi. Agar qo'shimcha birlikdan olingan daromad uni ishlab chiqarish xarajatidan yuqori bo'lsa, ishlab chiqarishni davom ettirish foydali. Ular tenglashgan nuqtada foyda eng yuqori bo'ladi. Bu qoida barcha firmalar uchun amal qiladi.

Atamalar

Doimiy xarajat (fixed cost) — hajmga bog'liq bo'lmagan xarajat
O'zgaruvchan xarajat (variable cost) — hajmga qarab o'zgaradigan xarajat
Chekli xarajat (marginal cost) — qo'shimcha birlik xarajati
Ko'lam samarasi — hajm oshgani sari birlik xarajatning kamayishi

O'zbekistondan misol

Non zavodi uchun bino ijarasi va pech — doimiy xarajat; un, achitqi va elektr — o'zgaruvchan xarajat. Zavod ko'proq non yopganda pech xarajati har bir nonga kamroq tushadi — bu ko'lam samarasidir.

Xulosa

Xarajatlar doimiy va o'zgaruvchanga bo'linadi.
Chekli xarajat — qo'shimcha birlik ishlab chiqarish xarajati, qaror uchun muhim.
Ko'lam samarasi yirik ishlab chiqarishda birlik xarajatni kamaytiradi.
Firma chekli xarajat = chekli daromad nuqtasida eng ko'p foyda oladi.

Nazorat savollari

Doimiy va o'zgaruvchan xarajatga bittadan misol keltiring.
Chekli xarajat nima va nega u muhim?
Ko'lam samarasi nima uchun yuzaga keladi?