GeschaftYalpi daromad, foyda va zarar
Firmaning maqsadi — foyda. Foyda nafaqat tadbirkorning mukofoti, balki firma qanchalik samarali ishlayotganining o'lchovidir. Foydani tushunish uchun daromad va xarajat munosabatini bilish kerak.
Yalpi daromad
Yalpi daromad (ing. total revenue) — firma tovar sotishdan olgan umumiy pul: sotilgan miqdor ko'paytiriladi narxga. Masalan, 1000 dona mahsulotni 5000 so'mdan sotsa, yalpi daromad 5 million so'm. Daromad hali foyda emas — undan barcha xarajatlarni ayirish kerak.
Foyda va zarar
Foyda = yalpi daromad − yalpi xarajat. Agar daromad xarajatdan ko'p bo'lsa — foyda; kam bo'lsa — zarar. Iqtisodchilar ikki xil foydani ajratadi. Buxgalter foydasi faqat aniq (pulda) xarajatlarni hisobga oladi. Iqtisodiy foyda esa muqobil qiymatni ham hisobga oladi: tadbirkor o'z pulini va vaqtini boshqa joyga sarflaganda topadigan daromadni ham «xarajat» deb sanaydi.
Zararni qachon to'xtatish kerak
Firma zarar ko'rsa ham, ba'zan ishlashni davom ettiradi — agar daromad hech bo'lmasa o'zgaruvchan xarajatlarni qoplasa. Chunki doimiy xarajatlar (ijara) baribir to'lanadi. Ammo daromad o'zgaruvchan xarajatni ham qoplamasa, ishlab chiqarishni to'xtatgan ma'qul. Uzoq muddatda esa foyda kelmasa, firma bozordan chiqadi.
Iqtisodiy faoliyat tahlili
Firma o'z holatini muntazam tahlil qiladi: rentabellik (foyda daromadga nisbatan qancha), aylanma (mablag' qancha tez harakatlanadi), likvidlik (qarzni to'lash qobiliyati). Bu ko'rsatkichlar firma sog'lom yoki yo'qligini ko'rsatadi va kelajak qarorlariga asos bo'ladi.
- Yalpi daromad (total revenue) — sotuvdan olingan umumiy pul
- Foyda — daromad minus xarajat
- Iqtisodiy foyda — muqobil qiymatni ham hisobga olgan foyda
- Rentabellik — foydaning daromadga nisbati
Kichik kafe oyiga 30 mln so'm daromad qilib, 25 mln so'm xarajat qilsa, foydasi 5 mln so'm. Ammo egasi o'zi boshqa joyda ishlaganda 8 mln topa olardi — demak iqtisodiy jihatdan kafe hali to'liq oqlanmagan.
- Yalpi daromad = narx × sotilgan miqdor.
- Foyda = daromad − xarajat; teskarisi zarar.
- Iqtisodiy foyda muqobil qiymatni ham hisobga oladi.
- Firma daromad o'zgaruvchan xarajatni qoplamasa ishlab chiqarishni to'xtatadi.
Nazorat savollari
- Yalpi daromad va foyda o'rtasidagi farq nimada?
- Buxgalter va iqtisodiy foyda qanday farq qiladi?
- Firma qachon vaqtincha zarar bilan ishlashda davom etadi?