GeschaftYaIM va makroiqtisodiy ko'rsatkichlar
Bitta do'konning holatini baholash oson. Ammo butun mamlakat iqtisodiyoti qanchalik yaxshi ishlayotganini qanday o'lchash mumkin? Buning uchun makroiqtisodiy ko'rsatkichlar ishlatiladi, ularning eng muhimi — yalpi ichki mahsulot (YaIM).
YaIM nima
Yalpi ichki mahsulot (YaIM, ing. GDP) — mamlakat hududida bir yil davomida ishlab chiqarilgan barcha tayyor tovar va xizmatlarning bozor qiymati. Muhim so'z — «tayyor»: oraliq mahsulotlar (masalan, non uchun un) ikki marta sanalmaslik uchun alohida hisobga olinmaydi. Yaqin tushuncha — yalpi milliy mahsulot (YaMM): u mamlakat fuqarolari ishlab chiqargan mahsulotni, chet elda bo'lsa ham, hisobga oladi.
YaIMni hisoblashning uch usuli
YaIMni uch xil yo'l bilan hisoblash mumkin va uchalasi ham bir xil natija berishi kerak: (1) ishlab chiqarish usuli — barcha tarmoqlar yaratgan qo'shilgan qiymat yig'indisi; (2) xarajat usuli — iste'mol + investitsiya + davlat xarajati + sof eksport (eksport minus import); (3) daromad usuli — barcha ish haqi, renta, foiz va foyda yig'indisi. Ular tenglashadi, chunki bir kishining xarajati boshqasining daromadidir.
Nominal va real YaIM
Nominal YaIM joriy narxlarda hisoblanadi, shuning uchun narxlar oshsa (inflatsiya), u ishlab chiqarish o'smasa ham «o'sgandek» ko'rinadi. Real YaIM esa narx o'zgarishini olib tashlab, iqtisodiyotning haqiqiy o'sishini ko'rsatadi. Taraqqiyotni baholashda aynan real YaIMga qaraladi.
Jon boshiga YaIM va uning cheklovlari
Mamlakatlarni taqqoslashda jon boshiga YaIM ishlatiladi — umumiy YaIM aholi soniga bo'linadi. U aholi turmush darajasi haqida tasavvur beradi. Ammo YaIM mukammal emas: u tengsizlikni, uy mehnatini, ko'ngilli ishni, ekologik zararni va farovonlik sifatini hisobga olmaydi. Shuning uchun uni boshqa ko'rsatkichlar (masalan, inson taraqqiyoti indeksi) bilan birga qarash kerak.
- YaIM (GDP) — mamlakat hududida yaratilgan mahsulot qiymati
- YaMM — fuqarolar yaratgan mahsulot qiymati
- Real YaIM — inflatsiyadan tozalangan YaIM
- Jon boshiga YaIM — YaIM bo'linadi aholi soniga
O'zbekiston iqtisodiyoti so'nggi yillarda barqaror o'sib bormoqda va maqsad — jon boshiga daromadni oshirib, «daromadi o'rtachadan yuqori» davlatlar qatoriga qo'shilish. Buni baholashda real YaIM o'sishiga qaraladi.
O'zbekiston YaIM (mlrd AQSh dollari)
- YaIM — mamlakatda bir yilda yaratilgan tovar va xizmatlar qiymati.
- Uni ishlab chiqarish, xarajat yoki daromad bo'yicha hisoblash mumkin.
- Real YaIM inflatsiyani hisobga oladi va haqiqiy o'sishni ko'rsatadi.
- Jon boshiga YaIM turmush darajasini taqqoslaydi, ammo cheklovlari bor.
Nazorat savollari
- YaIM va YaMM o'rtasidagi farq nimada?
- Nega real YaIM nominaldan muhimroq?
- YaIMning uchta cheklovini ayting.