GeschaftIshlab chiqarish va ekologiya
Ishlab chiqarish jamiyatga tovar va farovonlik beradi, ammo u tabiatga ham ta'sir qiladi: havo va suvni ifloslantiradi, resurslarni kamaytiradi. Zamonaviy iqtisodiyotda foyda bilan ekologiyani muvozanatlash — eng muhim vazifalardan biridir.
Tashqi ta'sirlar (eksternaliyalar)
Ba'zan ishlab chiqarishning oqibati faqat firma va xaridorga emas, balki uchinchi shaxslarga ham tegadi — bu tashqi ta'sir (ing. externality) deb ataladi. Zavod chiqindisi daryoni ifloslantirsa, undan pastda yashovchilar zarar ko'radi, ammo bu zarar tovar narxiga kirmaydi. Bu — salbiy tashqi ta'sir. Ba'zan ijobiy ta'sir ham bo'ladi: masalan, korxona xodimlarini o'qitsa, jamiyat ham malakali kadr oladi.
Bozor nuqsoni va davlat
Salbiy tashqi ta'sir — bozor nuqsonining bir turi: bozor o'z-o'zidan ekologik zararni hisobga olmaydi, chunki u narxda aks etmaydi. Shuning uchun davlat aralashadi: ifloslantiruvchiga ekologik soliq soladi, chiqindiga cheklov qo'yadi yoki toza texnologiyani rag'batlantiradi. Maqsad — zararni «ichkilashtirish», ya'ni uni ifloslantiruvchi to'lashini ta'minlash.
Barqaror rivojlanish
Barqaror rivojlanish (ing. sustainable development) — hozirgi avlod ehtiyojini kelajak avlodga zarar yetkazmasdan qondirish g'oyasi. Bu resurslarni tejash, qayta tiklanuvchi energiya (quyosh, shamol), qayta ishlash va ekologik toza ishlab chiqarishni anglatadi. Endi ko'plab firmalar «yashil» yondashuvni raqobat ustunligi sifatida ham qabul qilmoqda.
O'zbekistonda ekologiya
O'zbekiston uchun ekologiya alohida dolzarb: Orol dengizi qurishi mintaqaviy fojia bo'ldi. Bugun mamlakatda quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilmoqda, elektromobillar rag'batlantirilmoqda, suvni tejovchi tomchilab sug'orish keng joriy etilmoqda. Bularning barchasi iqtisodiy o'sishni ekologiya bilan muvozanatlashga urinishdir.
- Tashqi ta'sir (externality) — uchinchi shaxsga tegadigan oqibat
- Ekologik soliq — ifloslantiruvchiga solinadigan to'lov
- Barqaror rivojlanish — kelajakka zararsiz o'sish
O'zbekistonda quyosh panellari va elektromobillarga imtiyozlar berilmoqda. Bu salbiy tashqi ta'sirni (havo ifloslanishi) kamaytirib, barqaror rivojlanishga xizmat qiladi.
- Ishlab chiqarish salbiy tashqi ta'sir (ifloslanish) keltirishi mumkin.
- Tashqi ta'sir bozor nuqsoni — narxda aks etmaydi.
- Davlat soliq va cheklov bilan zararni ichkilashtiradi.
- Barqaror rivojlanish o'sishni ekologiya bilan muvozanatlaydi.
Nazorat savollari
- Salbiy va ijobiy tashqi ta'sirga bittadan misol keltiring.
- Nega davlat ekologik soliq soladi?
- Barqaror rivojlanish nimani anglatadi?