Iste'molchi huquqlari va iqtisodiy qaror

3.3-dars

Bozorda iste'molchi — kuchli tomon, chunki uning tanlovi sotuvchi taqdirini belgilaydi. Ammo iste'molchi o'z huquqlarini bilsa va oqilona qaror qilsa, bu kuch yanada ortadi.

Iste'molchi huquqlari

Xavfsizlik huquqi — tovar sog'liqqa zarar yetkazmasligi kerak.
To'g'ri ma'lumot huquqi — tovar tarkibi, narxi va muddati haqida rost ma'lumot olish.
Tanlov huquqi — turli tovarlar orasidan erkin tanlash.
Shikoyat va zararni qoplash huquqi — sifatsiz tovar uchun pulni qaytarish yoki almashtirish.

O'zbekistonda «Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish to'g'risida»gi qonun bu huquqlarni kafolatlaydi. Nuqsonli tovar sotib olgan xaridor o'z xohishiga ko'ra bir necha talabdan birini qo'yishi mumkin: tovarni xuddi shunday soz tovarga almashtirish, kamchilikni bepul tuzattirish, narxni tegishlicha kamaytirish yoki tovarni qaytarib, to'lagan pulini to'liq qaytarib olish. Bu huquqlarni bilish har bir kishini firibdan himoya qiladi.

Iqtisodiy qaror qabul qilish bosqichlari

Yaxshi iqtisodiy qaror tasodifiy emas, balki bosqichli jarayon: (1) muammo yoki ehtiyojni aniqlash; (2) mavjud variantlarni yig'ish; (3) har variantning foyda va xarajatini (shu jumladan muqobil qiymatini) taqqoslash; (4) eng maqbul variantni tanlash; (5) natijani baholash. Bu usul shaxsiy xaridga ham, yirik moliyaviy qarorga ham mos keladi.

Aqlli iste'molchi bo'lish

Aqlli iste'molchi reklamaga ko'r-ko'rona ishonmaydi, narxlarni taqqoslaydi, tovar sifati va kafolatini tekshiradi, keraksiz qarzdan saqlanadi va rejali sarflaydi. Moliyaviy savodxonlik — zamonaviy dunyoda har bir yoshga zarur ko'nikma. U inson farovonligini oshiradigan eng arzon «investitsiya»dir.

Atamalar

Iste'molchi huquqlari — xavfsizlik, ma'lumot, tanlov, shikoyat
Iqtisodiy qaror — foyda-xarajat tahliliga asoslangan tanlov
Moliyaviy savodxonlik — pulni oqilona boshqarish ko'nikmasi

O'zbekistondan misol

Telefon sotib olmoqchi bo'lgan yosh avval bir necha do'kon narxini taqqoslaydi, xotira va kafolatini tekshiradi, sharhlarni o'qiydi — so'ng qaror qiladi. Bu — iqtisodiy qaror bosqichlarining amaliy qo'llanilishi.

Xulosa

Iste'molchining to'rt asosiy huquqi: xavfsizlik, ma'lumot, tanlov, shikoyat.
O'zbekistonda bu huquqlar qonun bilan himoyalangan.
Iqtisodiy qaror — muammo, variant, taqqoslash, tanlov, baholash bosqichlari.
Moliyaviy savodxonlik farovonlik uchun eng muhim ko'nikma.

Nazorat savollari

Iste'molchining to'rt huquqini sanang.
Iqtisodiy qaror qabul qilishning bosqichlari qanday?
Aqlli iste'molchi qanday xatti-harakat qiladi?