GeschaftOila byudjeti, jamg'arma va sug'urta
Iqtisodiyot faqat davlat yoki firmalar haqida emas — u har bir oilaning kundalik hayotida yashaydi. Oila o'z pulini qanday topishi, sarflashi va saqlashi — bular ham iqtisodiy qarorlar. Bu ko'nikma «moliyaviy savodxonlik» deb ataladi.
Oila daromadlari
- Ish haqi — mehnat evaziga olinadigan asosiy daromad.
- Tadbirkorlik daromadi — o'z biznesidan olingan foyda.
- Mulkdan daromad — ijara haqi, bank foizi, dividend.
- Ijtimoiy to'lovlar — pensiya, nafaqa, stipendiya.
Oila byudjeti
Oila byudjeti — ma'lum davrda daromad va xarajatlarni rejalashtirish. Xarajatlar zaruriy (oziq-ovqat, kommunal, transport) va ixtiyoriy (dam olish, ko'ngilochar)ga bo'linadi. Agar xarajat daromaddan oshsa, oila qarzga botadi; kam bo'lsa — jamg'arma hosil bo'ladi. Aqlli oila «avval jamg'ar, keyin sarfla» tamoyiliga amal qiladi.
Jamg'arma va uning ahamiyati
Jamg'arma (ing. savings) — daromadning sarflanmagan qismi. U uchta maqsadga xizmat qiladi: kutilmagan holatlarga himoya (kasallik, ishdan ayrilish), yirik xaridlar uchun to'plash va kelajakka investitsiya. Jamg'armani bankda saqlash foiz keltiradi va inflyatsiyadan qisman himoya qiladi. Jamg'arma — moliyaviy erkinlikning poydevori.
Sug'urta
Sug'urta — kutilmagan zarar (kasallik, avariya, yong'in) yuz berganda moliyaviy yordam beradigan mexanizm. Inson kichik badal (sug'urta to'lovi) to'lab, katta xavfdan himoyalanadi. Ko'p odam badal to'laydi, ammo zarar faqat ba'zilarida yuz beradi — shu tariqa xavf jamiyat bo'ylab taqsimlanadi. Tibbiy, avtomobil va mulk sug'urtasi eng keng tarqalgan turlaridir.
- Oila byudjeti — daromad va xarajat rejasi
- Jamg'arma (savings) — daromadning sarflanmagan qismi
- Sug'urta (insurance) — badal evaziga xavfdan himoya
O'zbekistonda tibbiy sug'urta tizimi rivojlanmoqda. Oila oylik kichik badal to'lab, jiddiy kasallik yuz bersa katta davolanish xarajatini sug'urta qoplaydi — bu oilani moliyaviy zarbadan himoya qiladi.
- Moliyaviy savodxonlik — daromadni to'g'ri topish, sarflash va saqlash.
- Oila byudjeti daromad va xarajatni muvozanatlaydi.
- Jamg'arma kelajak va kutilmagan holatlar uchun himoya.
- Sug'urta kichik badal evaziga katta xavfni qoplaydi.
Nazorat savollari
- Zaruriy va ixtiyoriy xarajatga bittadan misol keltiring.
- Nega jamg'arma muhim?
- Sug'urta xavfni qanday taqsimlaydi?