Bozor va narx

Elastiklik

2.5-dars

Narx oshsa talab kamayishini bilamiz. Ammo QANCHA kamayadi? Ba'zan narx ikki barobar oshsa ham talab deyarli o'zgarmaydi, ba'zan esa ozgina o'zgarish katta ta'sir qiladi. Aynan shu «sezgirlik»ni elastiklik o'lchaydi.

Talabning narx elastikligi

Talabning narx elastikligi (ing. price elasticity of demand) — narx o'zgarishiga talab miqdorining qanchalik kuchli javob berishini ko'rsatadi. Agar narx 1% oshganda talab 1%dan ko'proq kamaysa — talab elastik (sezgir). 1%dan kam kamaysa — noelastik (sust). Aynan teng bo'lsa — birlik elastiklik.

Nima elastiklikka ta'sir qiladi

Muqobillar mavjudligi — o'rnini bosuvchi tovar ko'p bo'lsa, talab elastik (bir brend qimmatlashsa, boshqasiga o'tiladi).
Zaruriylik darajasi — birlamchi ehtiyoj (non, dori) noelastik; hashamat (sayohat, qimmat telefon) elastik.
Xarajatdagi ulush — daromadning katta qismini oladigan tovar (mashina) elastikroq.
Vaqt — uzoq muddatda talab elastikroq, chunki odamlar moslashadi.

Nega bu muhim

Elastiklik sotuvchi va davlat uchun juda amaliy. Agar tovar noelastik bo'lsa (masalan, benzin), narxni oshirish umumiy tushumni oshiradi — chunki talab kam kamayadi. Agar tovar elastik bo'lsa, narxni oshirish tushumni kamaytiradi. Shuning uchun davlat aksiz solig'ini ko'pincha noelastik tovarlarga (yoqilg'i, tamaki) soladi — bunda soliq tushumi barqaror bo'ladi.

Taklif elastikligi

Taklif ham elastik bo'ladi: narx o'zgarsa, sotuvchilar ishlab chiqarishni qanchalik tez o'zgartira olishiga bog'liq. Sanoat mahsuloti (tez ko'paytiriladigan) elastik; qishloq mahsuloti (mavsumga bog'liq) qisqa muddatda noelastik.

Atamalar

Elastiklik (elasticity) — narx o'zgarishiga javobning kuchi
Elastik talab — narxga sezgir talab
Noelastik talab — narxga sust talab

O'zbekistondan misol

Non — noelastik tovar: narxi biroz oshsa ham, odamlar uni deyarli bir xil miqdorda sotib oladi. Restoran taomlari esa elastik: qimmatlashsa, odamlar uyda ovqatlanishni tanlaydi.

Xulosa

Elastiklik narx o'zgarishiga talab/taklifning sezgirligini o'lchaydi.
Elastik — kuchli javob; noelastik — sust javob.
Muqobil ko'p, zaruriy emas va vaqt ko'p bo'lsa — talab elastikroq.
Noelastik tovarda narxni oshirish tushumni oshiradi; davlat ularga soliq soladi.

Nazorat savollari

Elastik va noelastik talabga bittadan misol keltiring.
Nima uchun aksiz solig'i noelastik tovarlarga solinadi?
Vaqt elastiklikka qanday ta'sir qiladi?