GeschaftBozor muvozanati va narxning shakllanishi
Talab va taklif — bozorning ikki kuchi. Ular uchrashgan nuqtada sehr sodir bo'ladi: narx tug'iladi. Bu nuqta bozor muvozanati deb ataladi.
Muvozanat narxi
Muvozanat narxi (ing. equilibrium price) — talab miqdori taklif miqdoriga aynan teng bo'lgan narx. Bu narxda bozor «tinch»: sotuvchida ortiqcha tovar qolmaydi, xaridor esa kerakli miqdorni topadi. Grafikda talab va taklif chiziqlari kesishgan nuqta — muvozanat nuqtasi (uni «Marshall qaychisi» deb ham atashadi).
Narx qanday o'z-o'zini to'g'rilaydi
Agar narx muvozanatdan yuqori bo'lsa, sotuvchilar xaridor xohlaganidan ko'proq taklif qiladi — ortiqcha (profitsit) yuzaga keladi. Sotilmagan tovar to'plangach, sotuvchilar narxni tushiradi. Aksincha, narx muvozanatdan past bo'lsa, xaridorlar ko'proq talab qiladi — taqchillik (defitsit) paydo bo'ladi, javonlar bo'shaydi va narx ko'tariladi. Har ikki holatda ham bozor o'z-o'zidan muvozanatga qaytadi.
Muvozanatning siljishi
Muvozanat abadiy emas. Talab yoki taklif o'zgarsa, yangi muvozanat hosil bo'ladi. Talab ortsa — narx va miqdor ikkalasi ham oshadi. Taklif ortsa — narx tushadi, miqdor oshadi. Bu qoidalarni bilgan inson bozordagi narx o'zgarishlarini oldindan tushunadi.
Narx nazorati
Ba'zan davlat muvozanatga aralashadi. Muvozanatdan past belgilangan narx shifti (masalan, arzon non narxi) doimiy taqchillikka olib keladi — navbatlar, «qora bozor». Muvozanatdan yuqori belgilangan narx poli (masalan, eng kam ish haqi) esa ortiqchaga olib keladi — mehnat bozorida bu ishsizlik. Xulosa: narxni qonun bilan belgilash mumkin, ammo talab va taklifni bekor qilib bo'lmaydi.
- Muvozanat narxi — talab = taklif bo'lgan narx
- Taqchillik (defitsit) — talab taklifdan ko'p
- Ortiqcha (profitsit) — taklif talabdan ko'p
- Narx shifti/poli — davlat belgilagan yuqori/quyi narx chegarasi
Yozda hosil ko'p bo'lganda bozorda pomidor taklifi ortadi va narx tushadi. Qishga borib taklif kamayadi, narx ko'tariladi. Bir xil tovar, ammo mavsumga qarab boshqa muvozanat narxi hosil bo'ladi.
- Muvozanat narxi — talab va taklif teng bo'lgan narx.
- Ortiqcha narxni tushiradi, taqchillik ko'taradi — bozor o'zini to'g'rilaydi.
- Talab yoki taklif o'zgarsa, yangi muvozanat hosil bo'ladi.
- Narx nazorati taqchillik yoki ortiqcha keltiradi.
Nazorat savollari
- Muvozanatdan past narx nimaga olib keladi?
- Talab ortsa narx va miqdor qanday o'zgaradi?
- Eng kam ish haqi narx poli sifatida nima uchun ishsizlik keltirishi mumkin?