Bozor va narx

Talab va talab qonuni

2.2-dars

Nega bir tovar ko'p sotiladi, boshqasi javonda qoladi? Javobning yarmi — talabda. Talab bozorning xaridor tomonini ifodalaydi va narxni belgilashda hal qiluvchi rol o'ynaydi.

Talab nima

Talab (ing. demand) — xaridorlarning muayyan vaqtda, turli narxlarda tovarni sotib olishga bo'lgan xohishi va imkoniyati. Muhim nuqta: talab faqat xohish emas, balki to'lash imkoniyati bilan birga bo'lishi kerak. Talab miqdori — ma'lum bir narxda sotib olinadigan aniq tovar soni.

Talab qonuni

Talab qonuni shunday: boshqa shartlar o'zgarmaganda, tovar narxi qancha yuqori bo'lsa, talab miqdori shuncha kam; narx pasaysa, talab miqdori ortadi. Ya'ni narx va talab miqdori teskari bog'langan. Shuning uchun talab chizig'i grafikda pastga qiyalaydi.

Buning ikki sababi bor. Birinchisi — daromad ta'siri: narx pasaysa, xaridorning haqiqiy xarid quvvati oshadi, u ko'proq sotib oladi. Ikkinchisi — almashtirish ta'siri: qimmatlashgan tovar o'rniga xaridor arzonroq muqobilni tanlaydi.

Talabga ta'sir etuvchi boshqa omillar

Narxdan tashqari omillar butun talab chizig'ini siljitadi (ko'proq yoki kamroq qiladi): xaridorlar daromadi, didi va modasi, o'rnini bosuvchi tovarlar (choy va kofe) hamda to'ldiruvchi tovarlar (avtomobil va benzin) narxi, xaridorlar soni, kelajakka bo'lgan kutilmalar. Masalan, daromad oshsa, ko'p tovarlarga talab ortadi — chiziq o'ngga siljiydi.

Bu yerda muhim farqni tushunish kerak: narx o'zgarsa, biz chiziq bo'ylab harakat qilamiz (talab miqdori o'zgaradi). Boshqa omil o'zgarsa, butun chiziq siljiydi (talabning o'zi o'zgaradi).

Atamalar

Talab (demand) — xaridorning sotib olish xohishi va imkoniyati
Talab qonuni — narx oshsa talab kamayadi
O'rnini bosuvchi tovar (substitute) — biri o'rniga ishlatiladigan tovar
To'ldiruvchi tovar (complement) — birga ishlatiladigan tovar

O'zbekistondan misol

O'zbekistonda qish oldidan issiq kiyim narxi ko'tarilsa ham, unga talab ortadi — chunki mavsum (did/ehtiyoj omili) butun talab chizig'ini o'ngga siljitadi. Bu narx emas, tashqi omil ta'siriga misol.

Xulosa

Talab — xaridorning sotib olish xohishi va imkoniyatining birligi.
Talab qonuni: narx oshsa talab miqdori kamayadi (teskari bog'liqlik).
Daromad ta'siri va almashtirish ta'siri bu qonunni tushuntiradi.
Narx chiziq bo'ylab harakat, boshqa omillar butun chiziqni siljitadi.

Nazorat savollari

Talab miqdori va talab o'rtasidagi farq nimada?
O'rnini bosuvchi va to'ldiruvchi tovarga bittadan misol keltiring.
Daromad oshsa non talabiga qanday ta'sir qiladi?